Ջրբաշյանի գնահատմամբ՝ հիմնական խնդիրը ենթադրությունների ընտրության և մեկնաբանության մեջ է
ԵՐԵՎԱՆ, 21 հոկտեմբերի․ /ԱՌԿԱ/. ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի մասնակցության կասեցման դեպքում Հայաստանի ՀՆԱ-ի 15,6% կրճատման կանխատեսումը լուրջ հարցեր է առաջացնում տնտեսական մեթոդաբանության տեսանկյունից և ենթադրում է ենթադրությունների մանիպուլյացիայի ռիսկեր։
Նման կարծիք է հայտնել «Ամերիա» կառավարման խորհրդատվական ծառայության տնօրեն Տիգրան Ջրբաշյանը՝ մեկնաբանելով հոկտեմբերի 20-ին հրապարակված ԵԱՏՄ չորս երկրների հաշվետվությունը՝ ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի մասնակցության հնարավոր կասեցման հնարավոր հետևանքների մասին։
Նրա գնահատմամբ՝ հիմնական խնդիրը պարտադիր չէ, որ լինի բերված վիճակագրական տվյալների արժանահավատությունը, այլ այն ենթադրությունների ընտրությունն ու մեկնաբանությունը, որոնց վրա հիմնված են կանխատեսվող հաշվարկները։
«Երբ պատմական ուղենիշները, լրացուցիչ քաղաքական ռիսկերն ու մոդելի սահմանափակումները հետևողականորեն աշխատում են բացասական արդյունքի սրման ուղղությամբ, հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք վերլուծությունը չի հարմարեցվում նախապես որոշված եզրակացությանը», – նշել է Ջրբաշյանը։
ՀՆԱ-ի կորուստների հաշվարկի խնդիրը
Փորձագետն ուշադրություն է դարձրել այն բանի վրա, որ վերջին տարիների հայկական արտահանման զգալի մասը բաժին է ընկնում վերաարտահանմանը, այդ թվում՝ Հայաստանի միջոցով երրորդ երկրներ ռուսական ոսկու մատակարարումներին։
Ընդ որում, վերաարտահանման գործառնությունների ծավալը հավասարազոր չէ երկրի ՀՆԱ-ում դրանց ներդրմանը, քանի որ վերջինս որոշվում է տնտեսության ներսում ստեղծված ավելացված արժեքով։
Ջրբաշյանի խոսքով՝ զեկույցում կանխատեսվում են միլիարդավոր դոլարների առևտրային կորուստներ, սակայն չի բացահայտվում ՀՆԱ-ի կրճատման մեջ դրանց վերահաշվարկման թափանցիկ մեխանիզմը։
Պատմական ուղենիշների հիմնավորվածությունը
Երկրորդ հարցը վերաբերում է հնարավոր հետևանքները գնահատելու համար պատմական ցուցանիշների օգտագործմանը։
Մասնավորապես, հաշվետվության հեղինակները կանխատեսում են ԵԱՏՄ վերաարտահանման-լոգիստիկ մատակարարումների կրճատում 91,6%-ով, փաստորեն մինչև 2021 թ.-ի մակարդակը։ Սակայն, ինչպես ընդգծել է փորձագետը, Հայաստանն արդեն ԵԱՏՄ անդամ էր 2021 թ.-ին, իսկ 2022 թ.-ից հետո արտաքին առևտրի լայնածավալ վերակառուցումը պայմանավորված էր առաջին հերթին աշխարհաքաղաքական փոփոխություններով։
Նմանատիպ հարցեր է առաջացնում 2010–2014 թթ.-երի ցուցանիշների վրա հիմնված՝ դրամական փոխանցումների ավելի քան 2,1 միլիարդ դոլարով կրճատման կանխատեսումը։
Ջրբաշյանը նշել է, որ ֆիզիկական անձանց համախառն բանկային փոխանցումները չպետք է նույնացնել աշխատանքային միգրանտների եկամուտների հետ, և հարց է բարձրացրել այն մասին, թե ինչպես են հեղինակներն առանձնացրել անմիջապես ԵԱՏՄ անդամակցության ազդեցությունը։
Քաղաքական ռիսկերը և տնտեսական հետևանքները
Փորձագետը նաև մատնանշել է ռուսական գազի գնի հնարավոր՝ հազար խորանարդ մետրի դիմաց 177,5 դոլարից մինչև 300 դոլար բարձրացման ներառումը հաշվարկներում։
Նրա գնահատմամբ՝ նման բարձրացումը կարող է դառնալ քաղաքական կամ առևտրային որոշման արդյունք, բայց չի հանդիսանում Հայաստանի ինտեգրացիոն կարգավիճակի փոփոխության ավտոմատ հետևանք։
Բացի այդ, հաշվետվությունում ենթադրվում է ԵԱՏՄ-ից դուրս գտնվող երկրներ հայկական արտահանման կրճատում 54,6%-ով կամ 2,78 միլիարդ դոլարով, ինչը գերազանցում է ուղղակիորեն Միության շուկայում կանխատեսվող կորուստները։
Ջրբաշյանն անհրաժեշտ է համարում ներկայացնել այդքան մասշտաբային անուղղակի էֆեկտների հիմնավորումը։
Տնտեսության՝ հարմարվողականության անբավարար հաշվառումը
Որպես մեկ այլ մեթոդաբանական թերություն՝ փորձագետը նշել է նոր պայմաններին հայկական տնտեսության հարմարվելու հնարավորությունների լիարժեք վերլուծության բացակայությունը։
Նրա խոսքով՝ այլընտրանքային արտահանման շուկաներ դուրս գալը, նոր մատակարարների որոնումը, լոգիստիկայի և արտադրական շղթաների վերակառուցումը ժամանակ և ներդրումներ կպահանջեն, սակայն այդ հնարավորությունները գոյություն ունեն։
Այս առումով Ջրբաշյանը հարց է բարձրացրել սկզբնական տնտեսական շոկի, հետագա հարմարվողականության և դիվերսիֆիկացման առանձին սցենարների բացակայության մասին։
«Ես չեմ ժխտում ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերությունների փոփոխության լուրջ տնտեսական ռիսկերը։ Սակայն 15,6% կոնկրետ թիվը հիմնավորելու համար անհրաժեշտ է բացահայտել մոդելը, ավելացված արժեքի հաշվարկը, այլընտրանքային սցենարները և զգայունության վերլուծությունը», – ընդգծել է նա։
Փորձագետի կարծիքով՝ մանիպուլյացիայի ռիսկն առաջանում է նույնիսկ առանց վիճակագրության աղավաղման, եթե հնարավոր բազմաթիվ ենթադրություններից հետևողականորեն ընտրվում են նրանք, որոնք հաստատում են որոշակի արդյունք։
«Տնտեսական վերլուծությունը պետք է գնահատի որոշումների հետևանքները, այլ ոչ թե մաթեմատիկական հիմնավորում ստեղծի նախապես ձևակերպված դիրքորոշման համար», – եզրափակել է նա։
Հաշվետվության մասին
Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի անդամները պատրաստել են հաշվետվություն՝ Հայաստանի նկատմամբ ԵԱՏՄ մասին պայմանագրի գործողության կասեցման հնարավոր հետևանքների մասին։
Փաստաթուղթը հրապարակված է ՌԴ կառավարության կայքում և նախատեսված է Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի դեկտեմբերյան նիստում ներկայացնելու համար։
Հեղինակների հաշվարկներով՝ դիտարկվող սցենարը կարող է հանգեցնել Հայաստանի ՀՆԱ-ի կրճատմանը 15,6%-ով կամ 4,6 միլիարդ դոլարով, բազային մակարդակի նկատմամբ գնաճի ավելացմանը 14,9 տոկոսային կետով և ԵԱՏՄ-ի հետ ապրանքաշրջանառության նվազմանը 55,6%-ով՝ 7,99 միլիարդ դոլարից հասնելով 3,55 միլիարդ դոլարի։
Փաստաթղթում դիտարկվում են նաև ռուսական գազի գնի ավելացումը մոտ 69%-ով՝ հազար խորանարդ մետրի դիմաց 177,5 դոլարից հասնելով որպես ցուցիչ ներկայացվող 300 դոլարի, և ԵԱՏՄ երկրներից դրամական փոխանցումների կրճատումը 3,95 միլիարդ դոլարից հասնելով 1,85 միլիարդ դոլարի։
Աշխատանքային միգրացիայի ոլորտում ներկայացված սցենարով ենթադրվում է ԵԱՏՄ մասին պայմանագրով նախատեսված աշխատանքի տեղավորման ռեժիմի դադարեցում, ներառյալ արտոնագրերի կամ աշխատանքի թույլտվությունների ստացման պահանջների վերականգնումը։
Ընդ որում, հաշվարկները բխում են ԱՊՀ-ում Հայաստանի լիիրավ անդամակցության պահպանումից։