Հայաստանի համար Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային երթուղու զարգացումը կարող է ավելի շահավետ լինել, քան TRIPP նախագծի իրագործումը։ Այս մասին հայտարարել է Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս Գևորգ Պողոսյանը՝ ելույթ ունենալով «Հարավային Կովկասի տրանսպորտալոգիստիկ կապերի զարգացման հեռանկարները» միջազգային փորձագիտական համաժողովում։
Պողոսյանի գնահատմամբ՝ հենց Հյուսիս-Հարավ երթուղու զարգացումն է առավելապես համապատասխանում Հայաստանի ազգային շահերին և ավելի քիչ ռիսկեր է պարունակում։ Ընդ որում, ըստ նրա, TRIPP-ն առաջին հերթին բխում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերից։
Ակադեմիկոսը հիշեցրել է, որ Հայաստանը 35 տարի շարունակ փաստացի գտնվել և շարունակում է մնալ տրանսպորտային շրջափակման պայմաններում։ Նրա խոսքով՝ երկրի սահմանները Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ փակ են, իսկ տևական ժամանակ միակ բաց տրանսպորտային ուղղությունները մնացել են Վրաստանն ու Իրանը։
Այս պայմաններում, ինչպես նշել է Պողոսյանը, Հայաստանի համար առանձնահատուկ նշանակություն է ձեռք բերել Հյուսիս-Հարավ երթուղին, որը երկիրը կապում է Իրանի և Վրաստանի, իսկ նրանց միջոցով՝ նաև միջազգային շուկաների հետ։
Ակադեմիկոսի կարծիքով՝ Հյուսիս-Հարավ և արևմուտք-արևելք ուղղությունների միջև սկզբունքային տարբերությունը նախևառաջ այն է, թե այդ նախագծերն առաջին հերթին որ երկրների շահերն են սպասարկում։
Խոսելով TRIPP-ի մասին՝ Պողոսյանը նշել է, որ դրա իրագործումից ամենամեծ շահն ունեն Թուրքիան և Ադրբեջանը։
«Նրանք դրանում տեսնում են իրենց շահը՝ տնտեսական, գաղափարական և այլն։ Իսկ մենք հստակ չգիտենք, թե որն է Հայաստանի շահն այս ճանապարհի հարցում»,- ասել է նա։
Միևնույն ժամանակ, Պողոսյանը չի բացառում, որ արևմուտք-արևելք տրանսպորտային հաղորդակցության բացումը ևս կարող է Հայաստանի համար որոշակի տնտեսական հնարավորություններ ստեղծել։
Սակայն, ըստ նրա, այդ ուղղության հնարավոր առավելությունները չպետք է հիմք դառնան Հյուսիս-Հարավի զարգացումը երկրորդ պլան մղելու համար։
Արևմուտք-արևելք երթուղու վրա չափից դուրս կենտրոնանալու դեմ հիմնական փաստարկներից մեկն ակադեմիկոսը համարում է Հայաստանում Թուրքիայի տնտեսական ներկայության ուժեղացման հնարավոր հետևանքները։
Որպես օրինակ Պողոսյանը բերել է Վրաստանը, որը, ի տարբերություն Հայաստանի, Թուրքիայի հետ փակ սահման չի ունեցել և տևական ժամանակ բախվել է թուրքական տնտեսական էքսպանսիայի հետևանքներին, հատկապես՝ երկրի սահմանամերձ շրջաններում։
Ակադեմիկոսի խոսքով՝ Վրաստանի փորձը ցույց է տալիս, որ սահմանների բացումն ինքնին դեռ չի երաշխավորում տնտեսական օգուտների հավասարաչափ բաշխում տրանսպորտային գործընթացի մասնակիցների միջև և չի բացառում տեղական արտադրության համար բացասական հետևանքները։
«Վրացիներն իրենց վրա զգացել են Թուրքիայի տնտեսական էքսպանսիան, հատկապես՝ Վրաստանի սահմանամերձ շրջաններում։ Նրանք հասկացան, որ նման տնտեսական էքսպանսիան վնասում է տեղական արտադրությանը»,- նշել է Պողոսյանը։
Այս կապակցությամբ, ըստ ակադեմիկոսի, Հայաստանը հիմքեր ունի զգուշություն ցուցաբերելու TRIPP-ի իրագործման և Թուրքիայի հետ տրանսպորտային կապերի ընդլայնման հնարավոր հետևանքները գնահատելիս։
«Մենք որևէ երաշխիք չունենք, որ եթե TRIPP-ն աշխատի, Թուրքիայի կողմից տնտեսական էքսպանսիա չի լինի նաև Հայաստանում»,- ասել է Պողոսյանը։
Նա հավելել է, որ նման մտավախությունները, ըստ իրեն, ավելի են սրվում՝ հաշվի առնելով Թուրքիայում առկա ազգայնական տրամադրությունները։
Միաժամանակ ակադեմիկոսն ընդգծել է, որ խոսքն այն մասին չէ, թե Հայաստանը պետք է ընդհանրապես հրաժարվի Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ տրանսպորտային ուղիների բացումից։
Նրա խոսքով՝ հարցն այլ է. տրանսպորտային ուղղություններից ո՞րը պետք է ստանա առաջնահերթ նշանակություն՝ բուն Հայաստանի երկարաժամկետ շահերի և նրա ֆինանսական ու այլ ռեսուրսների բաշխման տեսանկյունից։
Ի տարբերություն արևմուտք-արևելք երթուղու, Հյուսիս-Հարավը, ըստ Պողոսյանի, արդեն ունի գործունեության երկար պատմություն և կապված չէ այն ռիսկերի հետ, որոնք կարող են ի հայտ գալ թուրքական տնտեսական ներկայության ընդլայնման արդյունքում։
Նա հիշեցրել է, որ 35 տարի շարունակ Հայաստանը բաց սահմաններ է ունեցել Վրաստանի և Իրանի հետ։
Ընդ որում, երկիրն այդ պետությունների կողմից չի բախվել այնպիսի տնտեսական էքսպանսիայի, որը սպառնալիք կներկայացներ Հայաստանի ներքին արտադրության համար։
«Արևմուտք-արևելք միջանցքի հետ կապված կան ռիսկեր, որոնք, իմ կարծիքով, չկան Հյուսիս-Հարավ միջանցքում, եթե այն գործի իր ողջ թափով»,- հայտարարել է ակադեմիկոսը։
Հենց այս պատճառով Պողոսյանը կարծում է, որ Հայաստանը պետք է ավելի շատ ֆինանսական ռեսուրսներ և քաղաքական ուշադրություն ուղղի արդեն գոյություն ունեցող և փորձված Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային ուղղության զարգացմանը։
Նրա կարծիքով՝ սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում երկիրը պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնի այն նախագծերին, որոնք արդեն ապացուցել են իրենց գործնական նշանակությունը և համապատասխանում են Հայաստանի երկարաժամկետ շահերին։
«Ինչո՞ւ ավելի շատ ֆինանսներ, շահեր և ռեսուրսներ չներդնենք այն ուղղության մեջ, որը վնասակար չէ, օգտակար է, և որից մենք, համենայնդեպս այս ամբողջ ընթացքում, ռիսկեր չենք ունեցել, և որով ինքներս ենք շահագրգռված»,- հարց է բարձրացրել ակադեմիկոսը։
Պողոսյանը նաև նշել է, որ Հայաստանի համար Հյուսիս-Հարավ երթուղու նշանակությունը չի սահմանափակվում բացառապես բեռների տարանցման հնարավորությամբ։
Նրա խոսքով՝ այս տրանսպորտային ուղղության լիարժեք աշխատանքն ունակ է երկրի համար լրացուցիչ տնտեսական հնարավորություններ ստեղծել, ինչպես նաև առավելություններ բերել զբոսաշրջային ու ֆինանսական ոլորտներում։
Այսպիսով, Հյուսիս-Հարավի զարգացումը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես ենթակառուցվածքային կամ տրանսպորտային նախագիծ, այլև որպես Հայաստանի ավելի լայն տնտեսական զարգացման պոտենցիալ գործոն։
Պողոսյանն անդրադարձել է նաև հայ հասարակության կողմից տրանսպորտային նախագծերի ընկալման հարցին։
Նրա խոսքով՝ չնայած երկրի բնակչությունը բավարար չափով տեղեկացված չէ տարբեր տրանսպորտային նախաձեռնությունների մանրամասներին, դա չի նշանակում, որ քաղաքացիներն ի վիճակի չեն գնահատել դրանց հնարավոր հետևանքներն ու դրանց միջև եղած տարբերությունները։
«Բնակչությունը թեև քիչ է տեղեկացված, բայց հիմար չէ։ Մարդիկ հիանալի հասկանում են, որ այս ճանապարհից, եթե այն աշխատի, օգուտներն անհամեմատ ավելի շատ կլինեն, քան Արևմուտք-Արևելք ուղղությունից»,- ասել է ակադեմիկոսը։
Ուստի, Պողոսյանի գնահատմամբ, Հայաստանի տրանսպորտային զարգացման առաջնահերթությունները որոշելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն նոր հաղորդակցությունների բացման հնարավոր տնտեսական առավելությունները, այլև երկրի տնտեսության համար հնարավոր երկարաժամկետ ռիսկերը։
Մասնավորապես, նա անհրաժեշտ է համարում համեմատել Հյուսիս-Հարավի և արևմուտք-արևելք ուղղության հեռանկարները՝ Հայաստանի ազգային շահերի, հնարավոր տնտեսական հետևանքների և ձևավորվող տրանսպորտային երթուղիների օգտագործման հարցում երկրի ինքնուրույնության աստիճանի տեսանկյունից։
Նշենք, որ «Հարավային Կովկասի տրանսպորտալոգիստիկ կապերի զարգացման հեռանկարները» համաժողովը Ռուսաստանի Դաշնության Հաղորդակցությունների զարգացման ազգային հետազոտական ինստիտուտի, Երևանի պետական համալսարանի ռուսաստանյան հետազոտությունների կենտրոնի և Արևելագիտության ինստիտուտի հայ-ռուսական հարաբերությունների հետազոտման կենտրոնի համատեղ նախաձեռնությունն է։