2026 թվականը կարող է դառնալ օդերևութաբանական դիտարկումների պատմության ամենաշոգ տարին։ Գիտնականները 95 տոկոս հավանականությամբ կանխատեսում են, որ կգերազանցվի 2024 թվականի ջերմաստիճանային ռեկորդը։
Գիտնականները հայտնել են, որ մոլորակի շարունակական տաքացումը պայմանավորված է ինչպես կլիմայի փոփոխությամբ, այնպես էլ Էլ Նինյո բնական կլիմայական երևույթի ազդեցությամբ, հայտնում է BBC-ն:
Մասնագետների այս նախազգուշացումը հնչել է ՄԱԿ-ի կլիմայական հերթական՝ COP31 գագաթնաժողովի մեկնարկին ընդառաջ։ Թուրքիայի Անթալիա քաղաքում հավաքվել են աշխարհի տարբեր երկրների առաջնորդներ և բանակցային պատվիրակություններ՝ քննարկելու կլիմայական ճգնաժամի հաղթահարման հնարավորությունները։
Կանխատեսումը ներկայացրած ամերիկյան անկախ հետազոտական Berkeley Earth կազմակերպությունը հայտարարել է, որ թեև մինչև տարեվերջ դեռ երկու ամիս կա, իր մասնագետները 95 տոկոսով համոզված են՝ 2026 թվականի միջին ջերմաստիճանը կգերազանցի 2024 թվականին արձանագրված պատմական առավելագույն ցուցանիշը։
Վերջին ամիսներին կլիմայական փոփոխությունների հետևանքները հատկապես ծանր են զգացել COP գործընթացին մասնակցող մի շարք երկրներ։ Եվրոպայի տարբեր հատվածներում տարածվել են խոշոր անտառային հրդեհներ, իսկ Նեպալում սառցադաշտի հանկարծակի փլուզման հետևանքով, ըստ հաղորդված տվյալների, զոհվել է ավելի քան հազար մարդ։
«Մենք ապրում ենք ռեկորդային տաք տարիների հաջորդականություն, և հենց դա ենք ակնկալում գլոբալ տաքացման շարունակական խորացման պայմաններում»,– նշել է Berkeley Earth-ի գիտնական, դոկտոր Ռոբերտ Ռոդեն։
Եվրոպական միության Copernicus կլիմայական ծառայությունը հաստատել է, որ հոկտեմբերը դարձել է դիտարկումների պատմության ամենաշոգ հոկտեմբեր ամիսը։
Սակայն Ռոդեն զգուշացրել է, որ ներկայիս փոփոխությունները կարող են լինել միայն ավելի լուրջ զարգացումների սկիզբը։
«Ապագայում հնարավոր են շատ ավելի լայնածավալ և դրամատիկ փոփոխություններ»,– ընդգծել է գիտնականը։
Մոլորակի միջին ջերմաստիճանի բարձրացման հիմնական պատճառը մթնոլորտում ածխաթթու գազի խտության ավելացումն է։ Դրա գլխավոր աղբյուրներից մեկը հանածո վառելիքի՝ նավթի, գազի և ածխի այրումն է, որի հետևանքով մեծ քանակությամբ ջերմոցային գազեր են արտանետվում։
Սեփական զեկույցն է հրապարակել նաև ՄԱԿ-ի Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպությունը։ Թեև դրա կանխատեսումները համեմատաբար ավելի զգուշավոր են, քան Berkeley Earth-ի գնահատականները, կազմակերպությունը նույնպես սպասում է, որ 2026 թվականը կհայտնվի դիտարկումների պատմության չորս ամենատաք տարիների շարքում։
Զեկույցի համաձայն՝ 2027 թվականին իրավիճակի բարելավում նույնպես չի ակնկալվում։ Կանխատեսվում է, որ արտասովոր ուժեղ Էլ Նինյո երևույթը կշարունակվի նաև հաջորդ տարի՝ նպաստելով համաշխարհային ջերմաստիճանի հետագա բարձրացմանը։
Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Սելեստե Սաուլոն հայտարարել է, որ ստեղծված իրավիճակը «նոր իմաստ է հաղորդում «սանդղակից դուրս» արտահայտությանը»։
Ներկայացված տվյալներն ընդգծում են այն մարտահրավերների լրջությունը, որոնց առջև կանգնած են Անթալիայում COP31 համաժողովին մասնակցող երկրների ներկայացուցիչները։
Կլիմայական նախորդ գագաթնաժողովների քննարկումների առանցքում հիմնականում եղել է ջերմոցային գազերի արտանետումների կրճատումը, այսինքն՝ կլիմայի փոփոխության հիմնական պատճառների վերացումը։
Սակայն ներկայում ավելի ու ավելի շատ երկրներ ստիպված են միաժամանակ լուծել երկու խնդիր՝ նվազեցնել արտանետումները և հարմարվել արդեն իսկ տեղի ունեցող կլիմայական փոփոխություններին, այդ թվում՝ ծայրահեղ եղանակային երևույթների հաճախացմանը։
ՄԱԿ-ի կլիմայական հարցերով կառույցի ղեկավար Սայմոն Սթիլը համաժողովի առաջին օրը պատվիրակներին ուղղված ելույթում ընդգծել է, որ առանձին գագաթնաժողովները չեն կարող ամբողջությամբ լուծել կլիմայական ճգնաժամը։
«Կողմերի համաժողովներից ոչ մեկը համադարման չէ։ Ոչ մի համաժողով ի վիճակի չէ հաղթահարելու գիտության և իրականության միջև գոյություն ունեցող անդունդը»,– հայտարարել է նա։
Սթիլը նաև շեշտել է հրատապ գործողությունների անհրաժեշտությունը։
«Ներկայիս իրավիճակի հրատապությունը պետք է մեզ առաջ մղի։ Գլոբալ տաքացումն արդեն թանկ է արժենում Երկրի համար»,– հավելել է նա։
Հոկտեմբերին Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարար Ուես Սթրիթինգը քաղաքացիներին և գործարարներին կոչ է արել նախապես մտածել հաճախացող բնական աղետներին դիմակայելու հնարավորությունների մասին։ Նա մասնավորապես կարևորել է արտակարգ իրավիճակների համար պատրաստվածությունը, այդ թվում՝ պարենային պաշարների ձևավորումը։
Սթրիթինգն անդրադարձել է նաև ամռանը գրանցված անտառային հրդեհներին և ռեկորդային շոգին։ Մեծ Բրիտանիայի օդերևութաբանական ծառայության գնահատմամբ՝ կլիմայի փոփոխության հետևանքով նման իրադարձությունների հավանականությունն աճել է 130 անգամ։
Նա նաև զգուշացրել է, որ Էլ Նինյոյի ազդեցությամբ առաջիկա ձմռանը կարող է մեծանալ ջրհեղեղների վտանգը։
Մեծ Բրիտանիայի օդերևութաբանական ծառայության գլխավոր գիտաշխատող Սթիվեն Բելչերը BBC-ին տված հարցազրույցում ընդգծել է, որ հասարակությունները դեռևս հարմարեցված են անցյալ դարի կլիմայական պայմաններին։
«Մենք հարմարված ենք 20-րդ դարի կլիմային, որում այլևս չենք ապրում, ուստի դա փոխելու է մեր կյանքի բոլոր կողմերը»,– հայտարարել է նա։
Մթնոլորտ արտանետվող լրացուցիչ ջերմոցային գազերը նպաստում են ջերմության կուտակմանը։ Այդ հավելյալ ջերմության մոտ 90 տոկոսը կլանում են համաշխարհային օվկիանոսները։
Սելեստե Սաուլոյի բացատրությամբ՝ հենց այս գործընթացում է կարևոր դեր ստանում Էլ Նինյոն։
«Այն մոլորակին նոր ջերմային էներգիա չի ավելացնում։ Այն ազատում է օվկիանոսում կուտակված ջերմությունը, որի ջերմաստիճանն այժմ երբևէ գրանցված ամենաբարձր մակարդակում է։ Պարզապես հիմա ավելի շատ ջերմություն կա, որը կարող է ազատվել»,– պարզաբանել է նա։
Այս բնական կլիմայական երևույթը նպաստում է մոլորակի միջին ջերմաստիճանի լրացուցիչ բարձրացմանը՝ ուժեղացնելով մարդածին գլոբալ տաքացման ազդեցությունը։
Ներկայիս միտումների պահպանման դեպքում մինչև դարավերջ համաշխարհային միջին ջերմաստիճանը կարող է արդյունաբերական հեղափոխությունից առաջ եղած մակարդակը գերազանցել 2․8 աստիճան Ցելսիուսով։
Նման զարգացումը գրեթե անխուսափելի կդարձնի Փարիզի կլիմայական համաձայնագրով սահմանված 1․5 աստիճանի շեմի գերազանցումը։ Այդ սահմանաչափը նախատեսված է կլիմայի փոփոխության առավել ծանր հետևանքները կանխելու համար։
COP31 գագաթնաժողովի մասնակից երկրները բանակցություններ են անցկացնելու երկու շաբաթվա ընթացքում։ Համաժողովի ընթացիկ շաբաթվա աշխատանքներին մասնակցելու են նաև պետությունների ղեկավարներ։
Կլիմայական նախորդ գագաթնաժողովների արդյունքում երկրները համաձայնության են եկել հանածո վառելիքի օգտագործման կրճատման, զարգացող պետություններին տրամադրվող ֆինանսական աջակցության ավելացման և անտառների պաշտպանության նոր նպատակների շուրջ։
Չնայած համաշխարհային արտանետումները շարունակում են աճել, վերականգնվող էներգետիկայի ոլորտում զգալի առաջընթաց է արձանագրվել։
Միջազգային էներգետիկ գործակալության կանխատեսմամբ՝ առաջիկա վեց տարիներին վերականգնվող էներգիայի արտադրական հզորությունների աճը 57 տոկոսով կգերազանցի նախորդ համադրելի ժամանակահատվածի ցուցանիշը։
Սայմոն Սթիլն ընդգծել է, որ վերականգնվող էներգիայի օգտագործման ընդլայնումը ոչ միայն բնապահպանական, այլև տնտեսական կարևորություն ունի, հատկապես վերջին շրջանի էներգետիկ ցնցումների պայմաններում։
«Անցյալ տարի վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներն ամբողջ աշխարհում հնարավորություն են տվել խնայել մոտ կես տրիլիոն դոլար»,– նշել է նա։
Թուրքիայի կառավարությունը ցանկանում է, որ այս տարվա կլիմայական բանակցությունների հիմնական ուղղություններից մեկը դառնա էլեկտրաֆիկացման նոր համաշխարհային նպատակի սահմանումը։
Խոսքը էներգետիկ համակարգերը հանածո վառելիքի ուղղակի օգտագործումից էլեկտրաէներգիայի կիրառման անցնելու մասին է։ Անկարան նաև առաջարկում է առաջնահերթություն տալ թափոնների ծավալների կրճատմանը։
Սակայն այս նախաձեռնությունները կարող են տարաձայնություններ առաջացնել մասնակից երկրների միջև։
BBC-ի ուսումնասիրած Եվրամիության նախնական դիրքորոշման նախագծերից պարզ է դարձել, որ ԵՄ-ն պատրաստ է աջակցել էլեկտրաֆիկացման նպատակին միայն այն պայմանով, որ երկրները չկարողանան սահմանված ցուցանիշներին հասնել գազի օգտագործման հաշվին։
«Կարևոր է, որ էլեկտրաֆիկացման ոլորտում առաջընթացը հիմնված լինի էներգիայի մաքուր աղբյուրների վրա»,– նշված է Եվրամիության անդամ երկրներին ուղարկված հուշագրում։
Մինչդեռ Սաուդյան Արաբիան և Ռուսաստանը նախկինում հանդես են եկել բնական գազի ժամանակավոր օգտագործման օգտին՝ այն դիտարկելով որպես ածխի համեմատ հանածո վառելիքի «ավելի մաքուր» այլընտրանք։
Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպության ղեկավար Սելեստե Սաուլոն նշել է, որ չի կարող բացատրել, թե ինչու երկրներին նախկինում չի հաջողվել համաձայնության հասնել որոշ հարցերի շուրջ։
Միաժամանակ նա ընդգծել է. «Ես տեսնում եմ այդ համաձայնության բացակայության հետևանքները՝ ավելի ու ավելի ծայրահեղ երևույթների տեսքով»։
BBC-ի տեղեկություններով՝ Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը չի ցանկանում COP31-ի ընթացքում ստանձնել կլիմայական նոր պարտավորություններ։ Լոնդոնի դիրքորոշումն այն է, որ առաջնահերթությունը պետք է տրվի արդեն ձեռք բերված համաձայնությունների իրականացմանը։
Այդուհանդերձ, երկուշաբթի տեղեկություններ են հրապարակվել, որոնց համաձայն՝ բնապահպանական կազմակերպությունները մտահոգություն են հայտնել էլեկտրամոբիլների օգտագործման ընդլայնման բրիտանական ծրագրերի հնարավոր կրճատման վերաբերյալ։
Նրանց գնահատմամբ՝ նման քայլը կարող է վտանգել երկրի երկարաժամկետ կլիմայական նպատակների իրականացումը։
Բացի այդ, սեպտեմբերին Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի միջազգային զարգացման հարցերով հանձնաժողովի անդամները քննադատել են կառավարությանը միջազգային օգնության բյուջեի կրճատման համար։
Այդ որոշման հետևանքով, ըստ հանձնաժողովի գնահատականի, երկիրը չի կարողանա կատարել կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի ֆինանսավորման վերաբերյալ նախկինում ստանձնած պարտավորությունները։
COP նախորդ համաժողովների ընթացքում տնտեսապես առավել զարգացած երկրները պայմանավորվել են եռապատկել զարգացող պետություններին կլիմայական փոփոխություններին հարմարվելու նպատակով տրամադրվող ֆինանսավորումը՝ մինչև 2035 թվականը այն հասցնելով տարեկան առնվազն 85 միլիարդ դոլարի։
2024 թվականի վերաբերյալ վերջին տվյալները ցույց են տվել, որ երկրները հասել են նախատեսված գումարի մոտ մեկ երրորդին։
Սակայն ՄԱԿ-ն այս շաբաթ զգուշացրել է, որ կլիմայի փոփոխության հետևանքով արդեն արձանագրվող վնասները «զգալի» են, և դրանց հաղթահարման համար կարող են անհրաժեշտ լինել շատ ավելի մեծ ֆինանսական միջոցներ։
Միաժամանակ բազմաթիվ երկրներ վերանայել են միջազգային օգնության իրենց բյուջեները՝ ֆինանսական միջոցներն ուղղելով պաշտպանական ծախսերին և տնային տնտեսություններին տրամադրվող կարճաժամկետ աջակցությանը։
Այս փոփոխությունները պայմանավորված են նաև Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև պատերազմից հետո գազի ու նավթի գների կտրուկ բարձրացմամբ։
Սպասվում է, որ COP31-ը երկրների կառավարությունների համար նաև հնարավորություն կդառնա քննարկելու արհեստական բանականության ոլորտում համաշխարհային քաղաքականության ձևավորման հարցերը։
Մասնավորապես նախատեսվում է անդրադառնալ արհեստական բանականության տեխնոլոգիաների զարգացմանը զուգահեռ տվյալների մշակման կենտրոնների էներգետիկ և ջրային ռեսուրսների պահանջարկի շարունակական աճին։