«Հայաստանը կարող է շրջակա միջավայրի առողջությունը դարձնել հանրային առողջապահության առաջնահերթություն»․ Պրոֆեսոր Դավիդ Սմաջա

Հարցազրույց Փարիզ Սիտե համալսարանի արյունաբանության պրոֆեսոր, Ժորժ Պոմպիդուի անվան եվրոպական հիվանդանոցի արյունաբանության բաժանմունքի ղեկավար և «Le Laboratoire de la République» վերլուծական կենտրոնի առողջապահական հանձնաժողովի ղեկավար Դավիդ Սմաջայի հետ

-Ինչի՞ց առաջացավ Ձեր հետաքրքրությունը Հայաստանի նկատմամբ։

-Բացի այս փոքր երկրի պատմությունից, որը դրոշմված է Հայոց ցեղասպանության ողբերգությամբ՝ քսաներորդ դարի ամենամութ էջերից մեկով, Հայաստանի նկատմամբ իմ անձնական հետաքրքրությունը սկսվեց գիտական և մարդկային մի հանդիպումից։

2025 թվականի ձմռանը ես մեկնեցի Հայաստան՝ մասնակցելու առաջին «Ֆրանս-հայկական արյունաբանական համաժողովին», որը կազմակերպել էր Transplant to Armenia ասոցիացիան, և որտեղ ինձ հրավիրել էին ելույթ ունենալու թրոմբոզի և քաղցկեղի փոխկապակցվածության մասին։ Այս այցի ընթացքում համաժողովի կազմակերպիչ Ժերար Հովակիմյանը մեզ ծանոթացրեց տեղում առկա որոշ իրողությունների հետ և բարձրացրեց իմ իրազեկվածությունը գյուղատնտեսությունում թունաքիմիկատների օգտագործման հետ կապված մարտահրավերների վերաբերյալ։

Այս փորձառությունն արձագանք գտավ իմ մեջ, քանի որ այդ ժամանակ ես սկսում էի աշխատել շրջակա միջավայրի առողջության հարցերի վրա «Le Laboratoire de la République»-ում։ Մենք ավելի լայն մտորումներ էինք զարգացնում շրջակա միջավայրի ազդեցությունների կանխարգելման և այդ մարտահրավերների մասին բուժաշխատողներին ու որոշում կայացնողներին ավելի լավ կրթելու անհրաժեշտության շուրջ։

Այն, ինչ նախկինում հանրային առողջապահական քաղաքականության մտորումների առարկա էր, հանկարծ Հայաստանում ձեռք բերեց շատ շոշափելի չափում։

Արարատյան տարածաշրջանի ջերմատներում անցկացված հետազոտությունը ուշադրություն է հրավիրել թունաքիմիկատների օգտագործման վրա։ Ի՞նչ է այն ցույց տվել։

Հարցումը, որը նախաձեռնել էր HayMed ասոցիացիան՝ տեղական «Մաքուր» ՀԿ-ի հետ համագործակցությամբ, ընդգրկել է Արարատյան տարածաշրջանի 149 ջերմատնային աշխատող և 101 ջերմատան սեփականատեր։

Այն բացահայտել է մի շարք խնդիրներ՝ կապված թունաքիմիկատների օգտագործման պրակտիկայի, ուսուցման հասանելիության, պաշտպանիչ միջոցների, արտադրանքի պահպանման և թունաքիմիկատների տարաների օտարման հետ։ Մի թիվ հատկապես ուշագրավ է․ հարցված ջերմոցների սեփականատերերի մոտ 85%-ը հայտնել է, որ որևէ համակարգված գյուղատնտեսական ուսուցում չի ստացել։

Բժշկական թիմերը որոշ ջերմատնային աշխատողների, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղից փախստականների մոտ, նկատել էին տարբեր ախտանիշներ՝ մաշկի և աչքերի գրգռում, գլխապտույտ և թուլության զգացողության դրվագներ։

Սակայն ես ցանկանում եմ չափազանց խիստ լինել այս արդյունքների մեկնաբանման հարցում։ Սա միակետային՝ cross-sectional, հարցում էր՝ հիմնված մասնակիցների ինքնահաղորդման վրա։ Այն չի հաստատում պատճառահետևանքային կապ թունաքիմիկատների ազդեցության և նշված ախտանիշների միջև, և դրա արդյունքները չեն կարող տարածվել Հայաստանի ողջ գյուղատնտեսական ոլորտի վրա։

Այնուհանդերձ, հետազոտությունը վեր է հանում իրողություններ և հանգամանքներ, որոնք հստակորեն արդարացնում են կանխարգելիչ միջոցառումները և հետագա ուսումնասիրությունը։

-Ի՞նչ պետք է անել։

– Էական է տարբերակել նյութի ներքին վտանգավորությունը և դրա ազդեցությանը ենթարկվելու հետ կապված իրական ռիսկը։ Այդ ռիսկը կախված է բազմաթիվ գործոններից՝ արտադրանքի քիմիական հատկություններից, դեղաչափից, ազդեցության տևողությունից և հաճախականությունից, կիրառման եղանակներից և պաշտպանական միջոցներից։

Դաշտային ուսումնասիրությունները կարևոր են, պայմանով, որ դրանց մեթոդաբանական սահմանափակումները լիովին ընդունվեն։ Արարատյան տարածաշրջանում հավաքված դիտարկումները ազդանշաններ են, որոնք լուրջ ուշադրության են արժանի, բայց դրանք չեն հաստատում պատճառահետևանքային կապ թունաքիմիկատների ազդեցության և նշված ախտանիշների միջև։

Միևնույն ժամանակ, գիտական խստությունը երբեք չպետք է դառնա անգործության պատրվակ։ Երբ բացահայտվում են պոտենցիալ վտանգավոր պրակտիկաներ կամ անբավարար պաշտպանական միջոցներ, կանխարգելիչ գործողությունները կարող են արդարացված լինել նույնիսկ մինչև առողջական բոլոր հնարավոր հետևանքների վերջնական հաստատումը։

Անարդար և անարդյունավետ կլիներ ողջ պատասխանատվությունը դնել ֆերմերների վրա։ Մենք չենք կարող աշխատողներից պահանջել ավելի արդյունավետ պաշտպանել իրենց՝ առանց համապատասխան պաշտպանիչ միջոցների հասանելիություն ապահովելու։ Չենք կարող խորհուրդ տալ թափոնների ավելի լավ կառավարում՝ առանց հասանելի հավաքման համակարգեր ստեղծելու։

Կանխարգելումը պետք է լինի հավաքական պատասխանատվություն՝ միավորելով գիտնականներին, բուժաշխատողներին, ֆերմերներին և պետական մարմիններին։

-Դուք հաճախ անդրադառնում եք «էքսպոզոմի» հասկացությանը։ Ինչ է այն եւ ինչո՞ւ է այն կարևոր։

-Էքսպոզոմը շրջակա միջավայրի առողջությունը հասկանալու էական հասկացություն է։ Այն վերաբերում է այն բոլոր ազդեցությունների ամբողջությանը, որոնց մարդը ենթարկվում է իր կյանքի ընթացքում։ Դրանք կարող են լինել քիմիական, ֆիզիկական, կենսաբանական, մասնագիտական կամ կապված կենսապայմանների հետ։

Մենք պետք է սովորենք ավելի լավ հաշվի առնել մարդկանց մասնագիտական գործունեությունը, կենսամիջավայրը և այն նյութերը, որոնց ազդեցությանը նրանք կարող էին ենթարկված լինել։ Սա հատկապես արդիական է գյուղատնտեսական աշխատողների համար։

Շրջակա միջավայրի առողջությունը չպետք է մնա մասնագետների նեղ շրջանակի համար վերապահված կարգապահություն։ Այն պետք է աստիճանաբար դառնա առօրյա բժշկական օգնության մաս։

-Կարո՞ղ է «Մեկ առողջություն»՝ One Health, մոտեցումն օգնել այս մարտահրավերներին։

-Անկասկած։ «Մեկ առողջություն» հայեցակարգը հիմնված է պարզ սկզբունքի վրա՝ մարդու առողջությունը, կենդանիների առողջությունը և էկոհամակարգերի առողջությունը խորապես փոխկապակցված են։

Երկար տարիներ առողջապահությունը, գյուղատնտեսությունը, շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը և կենսաբազմազանությունը դիտարկվել են որպես առանձին ոլորտներ։ Սակայն մեր առջև ծառացած մարտահրավերները ցույց են տալիս, որ այդ սահմանները հաճախ արհեստական են։

Հայաստանում այս մոտեցումը կարող է հատկապես արդիական շրջանակ ապահովել տարածաշրջանային և համայնքային մակարդակներում կանխարգելիչ նախաձեռնություններ մշակելու համար։

-Հայաստանն անցած երկու շաբաթների ընթացքում հյուրընկալեց կենսաբազմազանության հարցերով COP17 համաժողովը։ Ինչո՞ւ էր այս իրադարձությունը կարևոր։

-COP17-ը, որը տեղի ունեցավ Երևանում հոկտեմբերի 19-30-ը, մեծ հնարավորություն է Հայաստանի համար։

Կենսաբազմազանության միջազգային համաժողովները հաճախ ընկալվում են որպես դիվանագիտական կամ բնապահպանական իրադարձություններ։ Սակայն դրանց քննարկած հարցերն ուղղակիորեն առնչվում են մարդու առողջությանը։ Կենսաբազմազանության պաշտպանությունը, ջրի որակի պահպանումը, հողի դեգրադացիայի կանխումը և աղտոտման որոշ ձևերի նվազեցումը նաև բնակչությանը պաշտպանելու միջոցներ են։

Թունաքիմիկատների վերաբերյալ կա նաև հատուկ միջազգային պարտավորություն։ Կունմինգ-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակի 7-րդ թիրախը կոչ է անում մինչև 2030 թվականը առնվազն 50 տոկոսով նվազեցնել թունաքիմիկատներից և բարձր վտանգավոր քիմիական նյութերից բխող ընդհանուր ռիսկը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով պարենային անվտանգությունը և ապրուստի միջոցները։

Կարևոր է շեշտել՝ նպատակը ռիսկի նվազեցումն է։ Դա պահանջում է գործողություններ օգտագործվող նյութերի, ազդեցության պայմանների, մասնագիտական ուսուցման և այլընտրանքների հասանելիության ուղղությամբ։

Հայաստանը կարող է օգտագործել COP17-ը՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես կենսաբազմազանության վերաբերյալ միջազգային պարտավորությունը կարող է վերածվել հանրային առողջության համար շոշափելի օգուտների։

-Ի՞նչ կոնկրետ քայլեր կարող են իրականացվել Արարատյան դաշտավայրում։

-Կարծում եմ՝ Արարատյան դաշտավայրում կարող է մշակվել շրջակա միջավայրի առողջության փորձնական ծրագիր։

Այն պետք է նախագծվի տեղական շահագրգիռ կողմերի հետ սերտ համագործակցությամբ՝ համապատասխան պետական մարմինների, գյուղատնտեսական արտադրողների, աշխատողների, բուժաշխատողների, գիտնականների և տարածաշրջանում արդեն գործող քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների մասնակցությամբ։

Ես նաև առաջ եմ քաշել «Շրջակա միջավայրի առողջության հիվանդանոց» հայեցակարգը։ Նպատակն է հիվանդանոցները դիտարկել ոչ միայն որպես հիվանդությունների հետևանքները բուժող վայրեր, այլև որպես այն ազդեցությունների կանխարգելման կենտրոններ, որոնք կարող են մեծացնել հիվանդության ռիսկը։

Ֆրանսիական և հայկական առողջապահական հաստատությունների համագործակցությունը կարող է ներառել բուժաշխատողների ուսուցում՝ մասնագիտական և բնապահպանական ազդեցությունները բացահայտելու համար, հիվանդների մասնագիտական պատմության փաստաթղթավորման բարելավում և կանխարգելման ու հետագա հսկողության համապատասխան ուղիների մշակում։

Սակայն նման նախաձեռնությունը պետք է մշակվի հայկական բժշկական թիմերի հետ համագործակցությամբ։ Նպատակը ոչ թե ֆրանսիական մոդելը մեխանիկորեն փոխանցելն է, այլ փորձի փոխանակումը և միասին լուծումներ մշակելը

-Դուք առաջարկել եք նաև ստեղծել ֆրանս-հայկական համատեղ խորհրդարանական աշխատանքային խումբ։ Ի՞նչ խնդիրներ այն կարող է լուծել։

-Գիտական և բժշկական համագործակցությունը կայուն լինելու համար ինստիտուցիոնալ և քաղաքական աջակցության կարիք ունի։

Այդ պատճառով առաջարկում եմ ստեղծել համատեղ խորհրդարանական աշխատանքային խումբ՝ նվիրված շրջակա միջավայրի առողջությանը, կենսաբազմազանությանը և կանխարգելմանը։ Այն կարող է գործել Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի և Սենատի Ֆրանսիա-Հայաստան բարեկամության խմբերի, ինչպես նաև Հայաստանի Ազգային ժողովի Հայաստան-Ֆրանսիա խորհրդարանական բարեկամության խմբի հովանու ներքո։

Աշխատանքային խումբը կարող է համախմբել խորհրդարանականների, գիտնականների, բուժաշխատողների, գյուղատնտեսական ոլորտի ներկայացուցիչների, տեղական իշխանությունների և քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների։

Դրա նպատակը կլինի դյուրացնել կոնկրետ նախագծերի իրականացումը, մասնավորապես՝ Արարատյան տարածաշրջանում փորձնական ծրագրի, օգնել ֆինանսավորման հնարավորությունների բացահայտմանը և ապահովել արդյունքների թափանցիկ գնահատումը։

Ես հաստատապես համոզված եմ, որ գիտական և առողջապահական դիվանագիտությունը կարող է դառնալ ֆրանս-հայկական հարաբերությունների կարևոր չափում։ COP17-ը այս գործընթացը սկսելու հատկապես ժամանակին հնարավորություն է։

-COP17-ից անդին ի՞նչ եք ակնկալում Ֆրանսիայի և Հայաստանի համագործակցությունից։

-Կցանկանայի, որ մենք կառուցենք գիտության, կանխարգելման և փորձագիտության փոխանակման վրա հիմնված տևական գործընկերություն։

Ֆրանս-հայկական համագործակցությունը կարող է համախմբել բուժաշխատողներին, հետազոտողներին, գյուղատնտեսական ոլորտի դերակատարներին, քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններին և պետական մարմիններին։

Մարտահրավերն այնպիսի նախագծեր մշակելն է, որոնք տեսանելի օգուտներ կբերեն համայնքներին, և որոնց արդյունքները հնարավոր կլինի գնահատել ժամանակի ընթացքում։

-Ի՞նչ ուղերձ կցանկանայիք հղել Հայաստանին COP17-ի առնչությամբ։

-Կցանկանայի, որ COP17-ը դիտվի ոչ միայն որպես խոշոր միջազգային իրադարձություն, այլև որպես հանրային առողջության կոնկրետ նպատակի մեկնակետ։

Դրա ժառանգությունը կարող է չափվել շատ գործնական միջավայրերում՝ ջերմատուն, որտեղ աշխատողներն ավելի լավ են պաշտպանված, առողջության կենտրոն, որտեղ մասնագիտական ազդեցություններն ավելի համակարգված են հաշվի առնվում, կամ համայնք, որտեղ տեղական շահագրգիռ կողմերն ունեն ռիսկերը կանխելու ռեսուրսներ։

Շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը առանձին չէ բժշկությունից։ Այն ավելի ու ավելի է դառնում դրա էական բաղադրիչը։

Հողի պաշտպանությունը և այն մշակողների պաշտպանությունը պետք է դառնան հանրային առողջության միևնույն նպատակի երկու անբաժանելի չափումներ։

Պատրաստեց Նելլի ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸ