ԵԱՏՄ-ն գնահատել է Միությանը Հայաստանի մասնակցության հնարավոր կասեցման հետևանքները

ԵՐԵՎԱՆ, 20 հոկտեմբերի․ /ԱՌԿԱ/. Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի անդամները պատրաստել են հաշվետվություն՝ Հայաստանի նկատմամբ Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) մասին պայմանագրի գործողության կասեցման հնարավոր հետևանքների մասին։

ՌԴ կառավարության կայքում հրապարակված փաստաթուղթը պատրաստվել է 2026 թվականի մայիսի 29-ի չորս երկրների նախագահների համատեղ հայտարարության կատարման շրջանակում՝ Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի դեկտեմբերյան նիստում ներկայացնելու համար։

Հաշվետվությունը դիտարկում է ԵՄ-ի հետ մերձեցմանն ուղղված Հայաստանի քայլերը, երկու միավորումներում ստանձնած պարտավորությունների համատեղելիությունը, արձագանքման իրավական մեխանիզմները և հնարավոր տնտեսական հետևանքները Հայաստանի ու ԵԱՏՄ մյուս պետությունների համար։

Հետևանքների ընդհանուր գնահատականը

Հեղինակների հաշվարկների համաձայն՝ ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի մասնակցության հնարավոր կասեցումը կարող է հանգեցնել հետևյալ հետևանքներին․

• ՀՆԱ․ կրճատում 15,6%-ով կամ 4,6 միլիարդ դոլարով։
• Գնաճ․ աճ բազային մակարդակի նկատմամբ 14,9 տոկոսային կետով։
• Ապրանքաշրջանառությունը ԵԱՏՄ-ի հետ․ նվազում 55,6%-ով՝ 7,99 միլիարդ դոլարից հասնելով 3,55 միլիարդ դոլարի։ Ապրանքների արտահանումը Միություն կարող է կրճատվել 65,8%-ով՝ հասնելով 1,08 միլիարդ դոլարի, ներկրումը՝ 48,8%-ով՝ հասնելով 2,47 միլիարդ դոլարի։
• Ապրանքների և ծառայությունների համախառն արտահանումն ու ներկրումը․ կրճատում համապատասխանաբար 41,6%-ով կամ 6 միլիարդ դոլարով և 27,1%-ով կամ 4,8 միլիարդ դոլարով։
• Գազ․ հաշվարկային գնի ավելացում մոտ 69%-ով՝ հազար խորանարդ մետրի դիմաց 177,5 դոլարից հասնելով 300 դոլարի՝ մատակարարումների ֆիզիկական ծավալի պահպանման դեպքում։
• Սպառում․ նվազում 14,6%-ով կամ 3,5 միլիարդ դոլարով։
• Դրամական փոխանցումները ԵԱՏՄ-ից․ կրճատում 3,95 միլիարդ դոլարից հասնելով 1,85 միլիարդ դոլարի։

Հաշվարկային սցենարը ենթադրում է ԱՊՀ-ում Հայաստանի լիիրավ անդամակցության պահպանում։ Առևտրի ցուցանիշների համադրման համար օգտագործվել են 2025 թվականի տվյալները։

Մաքսատունը և արտադրանքի հասանելիությունը շուկային

Դիտարկվող սցենարով Հայաստանի և ԵԱՏՄ մյուս պետությունների փոխադարձ առևտրում վերականգնվում են պարտադիր մաքսային հայտարարագրումն ու հսկողությունը՝ երրորդ երկրների նկատմամբ կիրառվող կանոններով։

Հաշվետվությունում դիտարկվող սցենարի համաձայն՝ Հայաստանի և ԵԱՏՄ մյուս պետությունների միջև առևտրում ենթադրվում է մաքսային և այլ վճարների վերականգնում, ինչպես նաև համապատասխան նորմերով նախատեսված արգելքների ու սահմանափակումների կիրառում։

Համապատասխանության գնահատման հայկական մարմինների ակրեդիտացիայի և նրանց կողմից տրվող փաստաթղթերի ճանաչումը կկասեցվի։ Հայաստանում արտադրված ապրանքների մատակարարման համար պահանջվելու է ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգերին համապատասխանության փաստաթղթեր ձևակերպել մյուս չորս երկրների լիազոր մարմիններում։

Անասնաբուժական և բուսասանիտարական հսկողության համակարգերի համարժեքության ճանաչման դադարեցումը, հաշվետվության համաձայն, կհանգեցնի գյուղատնտեսական արտադրանքի մատակարարների վերաատեստավորման, սերտիֆիկատների ձևերի համաձայնեցման և լայնաֆորմատ սանիտարական, անասնաբուժական ու բուսասանիտարական հսկողության անցկացման։

Արտահանումը և առևտրալոգիստիկ հոսքերը

Հայկական ավանդական արտահանման ապրանքների մատակարարումները ԵԱՏՄ, հեղինակների հաշվարկներով, կարող են նվազել 39,6%-ով կամ 622,5 միլիոն դոլարով։ Ալկոհոլային արտադրանքի համար կանխատեսվող կրճատումը կազմում է 50,1%, սննդամթերքի և ագրոարդյունաբերական համալիրի (ԱԱՀ) արտադրանքի համար՝ 39,9%, թեթև արդյունաբերության ապրանքների համար՝ 32,2%։

Հեղինակները դա բացատրում են մաքսային ընթացակարգերի ծախսերի աճով, ոչ տանիֆային միջոցների կիրառմամբ և երրորդ երկրների կանոններով արտադրանքի՝ ԵԱՏՄ պահանջներին համապատասխանությունը հաստատելու անհրաժեշտությամբ։

Առավելապես անդամակցության առևտրալոգիստիկ առավելությունների օգտագործման և վերաարտահանման (վերաէքսպորտի) հետ կապված ապրանքների արտահանումը կարող է կրճատվել 91,6%-ով՝ հասնելով 135 միլիոն դոլարի։ Զեկույցի համաձայն՝ ծախսերի ավելացումը կնվազեցնի նման գործառնությունների գրավչությունը և կհանգեցնի համապատասխան հոսքերի վերաբաշխմանը հօգուտ այլ պետությունների։

Գազը և էներգետիկ համագործակցությունը

Հաշվետվության հեղինակների հաշվարկների համաձայն՝ ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի մասնակցության հնարավոր կասեցման դեպքում Միության երկրներից մատակարարվող բնական գազի գինը կարող է ավելանալ մոտ 69%-ով՝ հազար խորանարդ մետրի դիմաց 177,5 դոլարից հասնելով 300 դոլարի։ Հաշվարկներում օգտագործվել է հազար խորանարդ մետրի դիմաց 300 դոլար ցուցադրական գինը։ Ընդ որում, հեղինակները նշում են, որ փաստացի պայմանագրային գինը, հաշվի առնելով համաշխարհային շուկայի իրավիճակը, կարող է ավելի բարձր լինել։

Մատակարարումների ֆիզիկական ծավալի պահպանման դեպքում ԵԱՏՄ-ից գազի ներկրման արժեքը, զեկույցի համաձայն, կավելանա 268,5 միլիոն դոլարով՝ 389 միլիոն դոլարից հասնելով 657,5 միլիոն դոլարի։ Հեղինակները դա կապում են արտադրողների ու տնային տնտեսությունների ծախսերի աճի և միջնաժամկետ ու երկարաժամկետ հեռանկարում Հայաստանի գնաճի և ՀՆԱ-ի վրա բացասական ազդեցության հետ։

Հայաստանի մասնակցության կասեցումը ԵԱՏՄ-ին, հաշվետվության համաձայն, կարող է ազդել երկկողմ էներգետիկ համագործակցության պայմանների վրա, այդ թվում՝ Միության գազի ընդհանուր շուկայի գործունեությանը նրա մասնակցության դադարեցման հետևանքով։

Տրանսպորտը և ծառայությունները

Տրանսպորտային ոլորտում նախատեսվում է ավտոմոբիլային փոխադրումների առանց թույլտվության ռեժիմի չեղարկում և երկաթուղային բեռնափոխադրումների սակագների բարձրացում՝ միասնականացված սակագնի կիրառման դադարեցման հետևանքով։

Հայկական ծառայությունների արտահանումը ԵԱՏՄ, հեղինակների հաշվարկներով, կկրճատվի 41,7%-ով՝ հասնելով 754,6 միլիոն դոլարի, ներկրումը՝ 31,1%-ով՝ հասնելով 542,7 միլիոն դոլարի։ Ծառայությունների համախառն շրջանառությունը կնվազի 37,7%-ով։

Ամենամեծ կրճատումը կանխատեսվում է տրանսպորտային ծառայությունների արտահանման ոլորտում՝ 52,6%-ով, գործարար և ֆինանսական ծառայություններում՝ 49,3%-ով։ Զբոսաշրջային և այլ ուղևորությունների հետ կապված ծառայությունների արտահանումը կարող է նվազել 39,5%-ով, ՏՀՏ (IT) ծառայություններինը՝ 32,9%-ով։

Աշխատանքային միգրացիան և դրամական փոխանցումները

Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի տվյալներով, որոնք բերված են զեկույցում, 2025 թվականին ԵԱՏՄ այլ պետություններում աշխատել է Հայաստանի 126,9 հազար քաղաքացի։ Նրանցից 124,6 հազար մարդ կամ 98,2%-ն աշխատանքային գործունեություն է իրականացրել Ռուսաստանում, 2,1 հազարը՝ Ղազախստանում, 222 մարդ՝ Բելառուսում և 22 մարդ՝ Ղրղզստանում։

Հաշվետվության համաձայն՝ ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի մասնակցության հնարավոր կասեցումը կհանգեցնի հայ աշխատանքային միգրանտների համար Միության մասին պայմանագրով նախատեսված աշխատանքային գործունեության իրականացման ռեժիմի դադարեցմանը։ Հեղինակները նշում են, որ աշխատանքի տեղավորման պայմանների վատթարացումը, աշխատողների ֆինանսական ծախսերի ավելացումը, այդ թվում՝ արտոնագրերի ստացման և բժշկական օգնության համար, ինչպես նաև առևտրատնտեսական գործառնությունների կրճատումը կարող են հանգեցնել դրամական փոխանցումների նվազեցման։

Հեղինակների գնահատմամբ՝ ԵԱՏՄ պետություններից Հայաստան դրամական փոխանցումների ծավալը կարող է 2025 թվականի 3 953,5 միլիոն դոլարից կրճատվել մինչև 1 850,0 միլիոն դոլար՝ Միությանը երկրի մասնակցության հնարավոր կասեցումից հետո։ Կանխատեսվող նվազումը կազմում է 2 103,5 միլիոն դոլար։

Փոխանցումների հիմնական մասը բաժին է ընկնում Ռուսաստանին։ 2025 թվականին այնտեղից Հայաստան է մուտք գործել 3 878,3 միլիոն դոլար կամ ԵԱՏՄ երկրներից կատարված բոլոր փոխանցումների 98,1%-ը։ Հեղինակների հաշվարկներով՝ հնարավոր կասեցումից հետո այս ցուցանիշը կարող է կրճատվել մինչև 1 806,0 միլիոն դոլար, այսինքն՝ 2 072,3 միլիոն դոլարով։

Բյուջեն, կոոպերացիան և առևտուրը երրորդ երկրների հետ

Հնարավոր իրավական հետևանքների թվում հեղինակները նշում են հօգուտ Հայաստանի ներմուծման, հատուկ, հակադեմպինգային և փոխհատուցման մաքսատուրքերի գումարների բաշխման դադարեցումը, ինչպես նաև հանձնաժողովի աշխատանքում հայ պաշտոնատար անձանց և ԵՏՀ Կոլեգիայի անդամների գործունեության դադարեցումը։

Հայկական ապրանքներն ու ծառայությունները կկորցնեն ԵԱՏՄ մյուս երկրների պետական գնումներին մասնակցության ազգային ռեժիմը։ Միության բյուջեից Հայաստանում կոոպերացիոն նախագծերին ֆինանսական աջակցություն տրամադրելու հայտերի քննարկումը կկասեցվի։

Հաշվետվության համաձայն՝ ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի մասնակցության կասեցումը կհանգեցնի համապատասխան համաձայնագրերով Միության գործընկերների հետ ազատ առևտրի ռեժիմի տարածման դադարեցմանը Հայաստանի վրա։ Հայաստանից արտահանվող ապրանքների մաքսատուրքերը, փաստաթղթի համաձայն, կբարձրացվեն մինչև առավել բարենպաստության ռեժիմի դրույքաչափերը։

Ապրանքների արտահանումը ԵԱՏՄ-ից դուրս երկրներ կարող է կրճատվել 54,6%-ով, ներկրումը՝ 21,1%-ով։ Արտոնությունների կորստից բացի, հեղինակները դա բացատրում են փոխկապակցված առևտրային հոսքերի կրճատմամբ, արտադրության նվազմամբ և ինքնարժեքի աճով։

ԵԱՏՄ մյուս պետությունների համար հետևանքները գնահատվում են աննշան․ չորս երկրներից յուրաքանչյուրի ապրանքների և ծառայությունների համախառն արտահանման ու ներկրման կանխատեսվող ուղղակի կրճատումը կազմում է 1%-ից պակաս։

Հարցի քննարկման հիմքերը

Հեղինակները հարցի դրումը կապում են «Հայաստանի Հանրապետության՝ Եվրոպական միությանը միանալու գործընթացի մեկնարկի մասին» հայկական օրենքի ընդունման և ԵՄ նորմերի ու կանոնների ներդրման հետագա աշխատանքների հետ։

Հաշվետվության համաձայն՝ ԵԱՏՄ և ԵՄ իրավական ռեժիմները տարբերվում են մաքսային կարգավորման, արտադրանքին ներկայացվող պարտադիր պահանջների և արտաքին առևտրային քաղաքականության ոլորտներում։ Հեղինակները կարծում են, որ ԵԱՏՄ վերազգային իրավասության ոլորտներում ԵՄ նորմերի միակողմանի ներդրումը ռիսկեր է ստեղծում մաքսային տարածքի միասնականության, արտադրանքի անվտանգության և ընդհանուր շուկայի գործունեության համար։

Հաշվետվությունում դիտարկվում են նաև հայկական ապրանքների առևտրի ազատականացման վերաբերյալ ԵՄ ժամանակավոր միջոցառումները, որոնք հավանության են արժանացել Եվրոպական խորհրդարանի կողմից 2026 թվականի սեպտեմբերի 15-ին և ԵՄ Խորհրդի կողմից՝ սեպտեմբերի 24-ին։

Փաստաթղթի համաձայն՝ դրանք նախատեսում են ԵՄ արտահանվող հայկական ապրանքների մոտ 80%-ի ներմուծման մաքսատուրքերի չեղարկում երկու տարի ժամկետով։

Հեղինակները ուշադրություն են հրավիրում այդ միջոցառումներով նախատեսված պայմաններին, որոնք վերաբերում են Հայաստանի կողմից ԵՄ նկատմամբ առևտրային նոր մաքսատուրքերի և սահմանափակումների ներդրմանը։ Նրանց գնահատմամբ՝ նման պայմանները կարող են հակասության մեջ մտնել ԵԱՏՄ շրջանակում Հայաստանի պարտավորությունների հետ, քանի որ մաքսասակագնային կարգավորման և արտաքին առևտրային քաղաքականության հարցերը պատկանում են Միության իրավասությանը։

Առանձնահատուկ նշվում են կոնսենսուսով ընդունվող ԵԱՏՄ մարմինների որոշումների արգելափակման ռիսկերը և հայկական շուկա մուտքի ապագա պայմանների անորոշության պատճառով երկարաժամկետ ներդրումային ու կոոպերացիոն նախագծերի բարդացումը։

Ընդ որում, փաստաթղթում հայտարարված է, որ Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը և Ռուսաստանը շահագրգռված չեն ԵԱՏՄ-ից Հայաստանի դուրս գալով և հարգում են նրա ժողովրդի՝ ինտեգրացիոն միավորումներին մասնակցությունը ինքնուրույն որոշելու իրավունքը։

Իրավական մեխանիզմը և կասեցման հնարավոր տևողությունը

Հաշվետվությունում նշվում է, որ ԵԱՏՄ մասին պայմանագիրը չի նախատեսում անդամ որոշ պետությունների կողմից մյուսի նկատմամբ դրա գործողության ինքնուրույն կասեցման մեխանիզմ։

Այդուհանդերձ, հեղինակների կարծիքով, Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը և Ռուսաստանն իրավասու են քննարկել Հայաստանի նկատմամբ ԵԱՏՄ մասին պայմանագրի և Միության իրավունքը կազմող այլ միջազգային պայմանագրերի գործողության ժամանակավոր կասեցման մասին համատեղ որոշման ընդունման հարցը։

Որպես նման հարցի քննարկման իրավական հիմք՝ հեղինակները հղում են անում միջազգային իրավունքի համընդհանուր ճանաչում ունեցող նորմերին ու փոխանցված սկզբունքներին, մասնավորապես՝ Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին 1969 թվականի մայիսի 23-ի Վիեննայի կոնվենցիայի դրույթներին։

Հաշվետվության համաձայն՝ նման որոշման ընդունման դեպքում դրա գործողությունը կարող է շարունակվել ընդհուպ մինչև Հայաստանում ԵԱՏՄ-ին երկրի մասնակցության պահպանման կամ ԵՄ-ին միանալու վերաբերյալ հանրաքվեի անցկացումը։

ԵՄ-ի հետ մերձեցման Հայաստանի ծրագրերի մասին

Հայաստանի խորհրդարանը 2025 թվականի մարտի 26-ին ընդունել է Եվրամիությանը երկրի անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքը, որը նախագահ Վահագն Խաչատուրյանն ստորագրել է ապրիլի 4-ին։ Ինքնին փաստաթուղթը չի նշանակում անդամակցության պաշտոնական հայտի Ներկայացում։ 2025 թվականի դեկտեմբերին Հայաստանն ու ԵՄ-ն հաստատել են գործընկերության նոր ռազմավարական օրակարգը, իսկ 2026 թվականի մայիսին կայացել է Հայաստան-ԵՄ առաջին գագաթնաժողովը։

2026 թվականի օգոստոսին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է առաջիկայում ԵՄ-ին անդամակցության հայտ ներկայացնելու գործընթացի հնարավոր մեկնարկի մասին։ Հայաստանի իշխանությունները հայտարարում են ԵԱՏՄ-ին մասնակցությունը պահպանելու մտադրության մասին, քանի դեռ այն համատեղելի է Եվրոմիության հետ մերձեցման հետ։ Հանրաքվեի անցկացումը կապվում է հայտի ներկայացման, դրական արձագանք ստանալու և հետագա քայլերն ու ժամկետները որոշելու հետ։