Դոկտոր Մոհամմադ Ասադի Մովահեդ,
ՀՀ-ում ԻԻՀ մշակույթի խորհրդական
Ամփոփագիր
Շիրազցի Հաֆեզը պարսից գրականության պատմության մեջ ոչ միայն ականավոր բանաստեղծ է, այլև մտածող, որի գաղափարներն ու պատգամները տարածվում են ժամանակի և աշխարհագրական սահմանների սահմաններից անդին։ Սույն հոդվածը նվիրված է Հաֆեզի պոեզիայի երկարակեցության պատճառների ուսումնասիրությանը և ժամանակակից մարդու համար նրա դիվանի նորովի ճանաչման անհրաժեշտության հիմնավորմանը։ Հեռանալով Հաֆեզի ստեղծագործության մակերեսային և զուտ ժողովրդական ընկալումից՝ հոդվածում վերլուծվում են նրա մտքի հիմնարար ուղերձները՝ հանդուրժողականության, կեղծավորության քննադատության, «ռենդ» հասկացության և մարդկային կյանքին իմաստ հաղորդելու գործում սիրո դերի վերաբերյալ։ Քննության է առնվում նաև Հաֆեզի մտքի ներուժը՝ որպես մշակութային դեսպանի, որը նպաստում է երկխոսությանն ու միջմշակութային կապերի ամրապնդմանը, մասնավորապես՝ Իրանի և Հայաստանի միջև մշակութային դիվանագիտության համատեքստում։
Բանալի բառեր․ Հաֆեզ, ժամանակակից մարդ, հանդուրժողականություն, կեղծավորության քննադատություն, ռենդություն, մշակութային երկխոսություն, Իրան և Հայաստան։
- Ներածություն․ ծանոթության քողը և Հաֆեզի արդիականության խնդիրը:
Հաֆեզի ապրած ժամանակներից անցել է ավելի քան վեց դար, սակայն նրա դիվանի հետ առնչությունը մինչ օրս առաջացնում է նրա խոսքի կենդանի ներկայության և ժամանակակից մարդու մտահոգությունների հետ նրա գաղափարների համաժամանակության զգացում։ Հաֆեզն ինքը խորաթափանց կերպով արտահայտել է իր ստեղծագործության հավերժական բնույթը.
«Երբեք չի մեռնի նա, ում սիրտը սիրով է կենդանացել,
Աշխարհի մատյանում հավերժությունն է մեր անունը դրոշմել»։
Այնուամենայնիվ, Հաֆեզի դիվանի լայն տարածվածությունը առօրյա կյանքում՝ սկսած Յալդայի գիշերը գուշակություններ անելուց մինչև նրա բանաստեղծական տողերն անգիր իմանալը, երբեմն ստեղծում է մի տեսակ «ծանոթության քող»։ Այս բազմաշերտ, բայց հաճախ մակերեսային ծանոթությունը խոչընդոտում է նրա ստեղծագործության գաղափարական խորքերի ընկալմանը։ Հետևաբար, առանցքային հարցն այն է, թե ինչու և ինչպես պետք է Հաֆեզին նորովի ճանաչել։ Եվ որ ավելի կարևոր է՝ ի՞նչ ունի Հաֆեզն ասելու ժամանակակից մարդուն։
- Պոեզիայից անդին․ Հաֆեզը՝ որպես կյանքի մտածող
Հաֆեզի ստեղծագործության նորովի ճանաչման առաջին քայլը նրա՝ պարզապես «գեղեցիկ խոսքի վարպետ բանաստեղծի» կերպարից դեպի «խորախոհ մտածողի» կերպարի վերարժևորումն է։ Թեև Հաֆեզի խոսքը հասնում է հռետորական վարպետության և բառային գեղագիտության բարձրագույն մակարդակին, նրա պոեզիան նաև մարդկային գոյության, բարոյականության, ազատության, ճշմարտության, հույսի և կյանքի իմաստի վերաբերյալ խորագույն գաղափարների արտահայտման միջոց է։
Հաֆեզի տարբերությունը վերացական տեսություններ առաջադրող մտածողներից այն է, որ նա կյանքը ճանաչել է անմիջականորեն՝ զգացել դրա վերելքներն ու անկումները և խորապես ըմբռնել մարդկային վարքի հակասությունները։ Այս տեսանկյունից նրա պոեզիան պարունակում է համաժամանակյա նշանակություն ունեցող, ժամանակի փորձությանը դիմացող ճշմարտություններ, ուստի նրան կարելի է բնորոշել որպես «կյանքի բանաստեղծ»՝ բառի խորքային իմաստով։
- Հանդուրժողականության սկզբունքը և բարոյական բազմակարծությունը
Հաֆեզի մտքի՝ ժամանակակից աշխարհին ուղղված հիմնարար ուղերձներից մեկը հանդուրժողականության և տարբերությունների ընդունման սկզբունքն է։ Ժամանակակից աշխարհի մասնատվածության և հակասությունների պայմաններում Հաֆեզը մարդկային համակեցության ներդաշնակության բանաձևը խտացնում է երկու դրույթի մեջ.
«Երկու աշխարհների անդորրի իմաստը երկու խոսքում է ամփոփված՝
Ընկերների հանդեպ՝ վեհանձնություն,
թշնամիների հանդեպ՝ հանդուրժողականություն»։
Հաֆեզի ընկալմամբ՝ հանդուրժողականությունը չի նշանակում բացարձակ հարաբերապաշտություն կամ ճշմարտության նկատմամբ անտարբերություն։ Այն ենթադրում է մարդու արժանապատվության հարգում՝ ճշմարտության որոնման ճանապարհին։ Հաֆեզը, գիտակցելով մարդկային ճանաչողության սահմանափակությունը, խստորեն քննադատում է մոլեռանդությունը.
«Յոթանասուներկու կրոնական համայնքի վեճերում բոլորին ներիր,
Քանզի ճշմարտությունը չտեսան և առասպելների ճանապարհով գնացին»։
Այս երկտողը ճանաչողության սահմանների գիտակցման, մտավոր խոնարհության և ուրիշների վերաբերյալ հապճեպ դատողություններից խուսափելու կոչ է։
4.Կրոնական և բարոյական խնդիրների քննություն․ կեղծավորության քննադատությունն ու «ռենդության» հասկացությունը
Հաֆեզի դիվանում թերևս ամենից հաճախ քննադատության թիրախ են դառնում կեղծավորությունը, ցուցամոլությունը և սրբությունների գործիքային օգտագործումը։ Հաֆեզը տարբերակում է հավատի ու բարոյականության բուն էությունը դրանց արտաքին ցուցադրությունից։ Նա նախազգուշացնում է, որ բարոյական արժեքներն իսկական նշանակություն ունեն միայն այն դեպքում, երբ դառնում են մարդու կենսակերպի անբաժանելի մասը, այլ ոչ թե վերածվում գերիշխանություն հաստատելու կամ հասարակական հեղինակություն ձեռք բերելու միջոցի։
Հենց այս համատեքստում է ձևավորվում Հաֆեզի աշխարհայացքի և կենսափիլիսոփայության առանցքային կերպարը՝ «ռենդը»։ Հաֆեզի ռենդը անպատասխանատու կամ անփույթ մարդ չէ, այլ ազատամիտ ու արժանապատիվ անհատ, որն ազատվել է կեղծավորությունից, բարոյական ինքնահավանությունից և մոլեռանդությունից։ Ռենդությունը սեփական անձը քննադատելու և ինքնաքննության ենթարկելու կոչ է՝ նախքան ուրիշներին դատելը։
- Սերը՝ որպես իմաստ հաղորդող ուժ
Հաֆեզի գաղափարական համակարգում սերը չի սահմանափակվում անցողիկ հուզական ապրումով։ Այն գոյաբանական և իմաստաստեղծ ուժ է, որն օգնում է մարդուն հաղթահարել բռնությունը, անարդարությունն ու կյանքի անիմաստության զգացումը։ Հաֆեզի արդիականության պատճառներից մեկը հենց այստեղ է թաքնված։ Թեև փոխվել են մարդկային հասարակությունների գործիքները, տեխնոլոգիաներն ու կառուցվածքները, մարդու հիմնարար կարիքները՝ սիրված լինելու պահանջը, միայնության հանդեպ հակակրանքը և կյանքի իմաստի որոնումը, շարունակում են մնալ անփոփոխ։ Հաֆեզը շոշափում է մարդկային էության այն խորքային շերտերը, որոնք չեն կորցնում իրենց նշանակությունը ժամանակի ընթացքում։
6.Մշակութային դիվանագիտությունը և Հաֆեզի պոեզիայի ներուժը միջազգային հարաբերություններում
Մշակույթն այն հարթակն է, որտեղ մարդիկ, նախքան իրենց տարբերություններին անդրադառնալը, վերագտնում են ընդհանուր լեզուն։ Հաֆեզի պոեզիան բացառիկ ներուժ ունի միջազգային երկխոսության դեսպան դառնալու համար։
Ժողովուրդների միջև մշակութային հարաբերությունների ոլորտում, ինչպիսին են Իրանի և Հայաստանի վաղեմի կապերը, Հաֆեզի գրական ժառանգության ընթերցումն ու տարածումը Երևանի Կապույտ մզկիթի նման վայրերում վկայում են մշակութային առաքելության կարևորության մասին։
«Բարեկամության ծառ տնկիր, որ սրտիդ փափագը պտուղ տա,
Թշնամության տնկին արմատախիլ արա, քանզի այն անթիվ տառապանքներ կբերի»։
Հաֆեզը մեզ սովորեցնում է, որ հնարավոր է պահպանել սեփական ինքնությունն ու համոզմունքները՝ միաժամանակ լինելով երկխոսության, հանդուրժողականության և խաղաղ համակեցության կողմնակից։
- Եզրակացություն
Ժամանակակից մարդու համար Հաֆեզի դիվանի վերարժևորումը ո՛չ զուտ արարողակարգային, ո՛չ էլ պարզապես ավանդապաշտական նախաձեռնություն է, այլ կենսական անհրաժեշտություն՝ արդի աշխարհի մարտահրավերներին դիմակայելու համար։ Մարդասիրության, հանդուրժողականության, անկեղծության և սիրո մասին Հաֆեզի պատգամները հաղթահարել են հիջրայի ութերորդ դարի պատմական սահմանները և վերածվել մերօրյա կյանքի համար կիրառելի իմաստության։
Հաֆեզի խոսքը կենդանի պահելը նշանակում է կենդանի պահել մարդկանց և ժողովուրդների միջև բարեկամության ծառը։ Դա շարունակական ջանք է՝ ապահովելու, որ նրա խոսքը հնչի ոչ միայն գրքերի էջերում, այլև արտահայտվի մեր վարքագծում և դառնա մեր առօրյա կյանքի ու կենսաշխարհի անբաժանելի մասը։
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: