Երեւան–Մոսկվա. նոր հակասությունների եւ հին փոխկախվածության միջեւ, կամ հարաբերությունների նոր կարմիր գծերը
Երեւանի հետ հարաբերությունները՝ աշխարհաքաղաքական վերադասավորման համատեքստում
Հայ–ռուսական հարաբերությունների առնչությամբ ՌԴ քաղաքական վերնախավի տարբեր ներկայացուցիչների հայտարարությունները ձեւավորում են փոխկապակցված եւ բավական հստակ ուղերձ։
Անցյալ շաբաթ Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարեց, որ Ռուսաստանը չի ցանկանում «վճարել» Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման համար այն տնտեսական արտոնությունների հաշվին, որոնք Հայաստանը ստանում է Եվրասիական տնտեսական միության անդամակցությունից։ Նա միաժամանակ ընդգծեց, որ Մոսկվայում չեն պատկերացնում, թե ինչպես կարող է Հայաստանը համատեղել ԵԱՏՄ անդամակցությունն ու Եվրամիությանն անդամակցության գործընթացը։
Այս հայտարարության քաղաքական նշանակությունը միայն ԵԱՏՄ–ԵՄ ինստիտուցիոնալ անհամատեղելիության մասին ռուսական դիրքորոշումն անդադար կրկնելը չէ։ Առավել կարեւոր է այն, որ Մոսկվան տնտեսական հարցը կապում է Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության հետ։ Այլ կերպ ասած, ռուսական կողմի համար հարցն այլեւս միայն այն չէ, թե Հայաստանը ցանկանում է ընդլայնել հարաբերությունները Եվրոպայի հետ, այլ՝ արդյոք Ռուսաստանի կողմից տրամադրվող տնտեսական առավելությունները պետք է շարունակվեն այն դեպքում, երբ Երեւանը միաժամանակ խորացնում է եվրոպական ինտեգրման գործընթացը։ Սա հարաբերությունների տրամաբանության առնչությամբ կարեւոր ազդակ է։ Մոսկվան բացահայտորեն ցույց է տալիս, որ այդ երկու ուղղությունները միմյանցից անջատ չեն։
Լավրովի հայտարարության մեջ միաժամանակ մեկ այլ կարեւոր շեշտադրում կա. Ռուսաստանը, նրա խոսքով, չի ցանկանում խոչընդոտել Հայաստանի՝ գործընկերներին եւ զարգացման ուղին ընտրելու իրավունքին, սակայն ակնկալում է, որ այդ ընտրության տնտեսական հետեւանքները նույնպես հաշվի կառնվեն։
Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի եւ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի՝ Բիշքեկում ձեռք բերած պայմանավորվածությունը՝ առանձին հանդիպման ընթացքում քննարկել Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ անդամակցության եւ եվրոպական ինտեգրման հետ կապված հարցերը, վկայում է այն մասին, որ թեման Մոսկվայի համար արդեն առանձնահատուկ երկկողմ օրակարգի է վերածվել։
Սրան հաջորդած Սերգեյ Շոյգուի հայտարարությունները փաստեցին, որ Մոսկվայի գնահատականը միայն տնտեսական չէ։ Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղարը Հայաստանի իշխանություններին մեղադրեց Ռուսաստանի հետ կապերը խզելու եւ Արեւմուտքի հետ համագործակցությունն ամրապնդելու ուղեգիծ որդեգրելու մեջ՝ առանձնացնելով նաեւ ՆԱՏՕ–ի հետ Երեւանի համագործակցության ընդլայնումը։
Այսպիսով, Լավրովի եւ Շոյգուի հայտարարությունները պետք է դիտարկել միասին։ Առաջինի դեպքում ԵԱՏՄ–ԵՄ հակասությունն է եւ դրա տնտեսական հետեւանքները, երկրորդի՝ Հայաստանի անվտանգության եւ արտաքին քաղաքական կողմնորոշման փոփոխության վերաբերյալ Մոսկվայի գնահատականը։ Երկու հայտարարությունները հիմք ընդունելով՝ արձանագրենք, որ ռուսական կողմը Հայաստանի հետ հարաբերությունների խնդիրը դիտարկում է արդեն ոչ թե առանձին ոլորտների, այլ ընդհանուր աշխարհաքաղաքական վերադասավորման համատեքստում։
Տնտեսությունը՝ հարաբերությունների առավել խոցելի հենարան
Միաժամանակ Հայաստան–Ռուսաստան հարաբերությունների տնտեսական բաղադրիչը շարունակում է մնալ այն ոլորտը, որտեղ քաղաքական տարաձայնությունների պայմաններում պահպանվում է ամենամեծ փոխկախվածությունը։
Հայաստանի պաշտոնական տվյալներով՝ Ռուսաստանը շարունակում է համարվել Հայաստանի կարեւոր տնտեսական գործընկերը։ 2024–ին երկու երկրների ապրանքաշրջանառությունը հասել էր ավելի քան 12.4 միլիարդ դոլարի, թեեւ 2025-ից սկսած արձանագրվել է զգալի անկում։ 2026–ի հունվար–հուլիսին Ռուսաստանի հետ Հայաստանի առեւտրաշրջանառությունը կազմել է մոտ 3.12 միլիարդ դոլար՝ տարեկան կտրվածքով 20.5 տոկոս անկումով։
Այս անկումը ինքնին չի նշանակում, որ տնտեսական կապերը կորցրել են իրենց նշանակությունը։ Ընդհակառակը՝ այն ցույց է տալիս, որ նախորդ տարիների բացառիկ բարձր ցուցանիշների մի մասը կապված էր նաեւ վերաարտահանման եւ հատուկ արտաքին առեւտրային հոսքերի հետ, որոնց ծավալները հետագայում նվազել են։ Սակայն անգամ այդ ճշգրտումներից հետո Ռուսաստանը շարունակում է մնալ Հայաստանի առանցքային շուկաներից մեկը։
Հենց այստեղ էլ առաջ է գալիս հիմնական հակասությունը։ Քաղաքական մակարդակում Երեւանը ձգտում է ընդլայնել արտաքին տնտեսական եւ քաղաքական գործընկերների շրջանակը, իսկ Մոսկվան իր հերթին փորձում է պահպանել այն համակարգային տնտեսական առավելությունները, որոնք Հայաստանի համար ստեղծվել են ԵԱՏՄ շրջանակում։
Այս փոխկախվածությունը միակողմանի չէ։ Հայաստանի համար ռուսական շուկան կարեւոր է արտահանման, էներգետիկայի, տրանսպորտային կապերի եւ ռուսական ներդրումների տեսանկյունից։
Միաժամանակ Ռուսաստանը նույնպես շահագրգռված է Հայաստանի շուկայում իր տնտեսական դիրքերի պահպանմամբ։ Էներգետիկ ոլորտը դրա օրինակներից է։ Մոսկվայի ներկայիս քաղաքականությունը կարելի է բնութագրել ոչ միայն որպես քաղաքական դժգոհության արտահայտում, այլեւ որպես տնտեսական փոխկապվածության քաղաքական նշանակության ընդգծում։ Ռուսաստանը փաստացի հիշեցնում է, որ քաղաքական հարաբերությունների փոփոխությունը կարող է անդրադառնալ նաեւ տնտեսական պայմանների վրա։
Մոսկվայի համար երկաթուղին միայն առանձին կոմերցիոն ակտիվ չէ
Եթե ԵԱՏՄ–ԵՄ հակասությունը հարաբերությունների ռազմավարական մակարդակն է, ապա ռուսական ընկերությունների եւ ակտիվների հարցը դրանց գործնական մակարդակն է։
Սեպտեմբերի 18-ին ՌԴ ԱԳ փոխնախարար Միխայիլ Գալուզինը հայտարարեց, որ Հայաստանում նկատվում են «քաղաքական շարժառիթներով սեփականության վերաբաշխման» նշաններ եւ զգուշացրեց, որ ռուսական տնտեսական օպերատորների շահերի խախտումը չի մնա առանց համապատասխան արձագանքի։ Նրա հայտարարության մեջ որպես օրինակ ներկայացվում էր նաեւ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցերի» շուրջ իրավիճակը։
Այս հայտարարությունը կարեւոր է այն պատճառով, որ ռուսական կողմի դժգոհությունը դուրս է գալիս միայն մեկ ընկերության կամ մեկ սեփականության վեճի շրջանակից։ Մոսկվան այդ գործընթացները դիտարկում է որպես Հայաստանի տնտեսական միջավայրում ռուսական կապիտալի դիրքերի հնարավոր փոփոխության ընդհանուր միտում։
Դրան հաջորդած Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի տեղակալ Ալեքսեյ Շեւցովի հայտարարությունը նույն տրամաբանությունն ավելի կոշտ ձեւով շարունակեց։ Նա պնդեց, որ Հայաստանում ռուսական արդյունաբերական եւ ենթակառուցվածքային ձեռնարկությունները կարող են դառնալ հաջորդ թիրախները, իսկ ռուսական ակտիվների արժեզրկումը կարող է նպատակ ունենալ սեփականատերերին ստիպել հրաժարվել դրանցից։ Այս գնահատականը նույնպես ներկայացվում է որպես ռուսական պաշտոնյայի դիրքորոշում եւ ոչ թե անկախորեն հաստատված փաստ։
Այդ համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում հայկական երկաթուղու հարցը։ 2008–ից Հայաստանի երկաթուղային համակարգը գտնվում է «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերության կոնցեսիոն կառավարման ներքո, որը «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի դուստր ձեռնարկությունն է։ Վերջին ամիսներին հայկական կողմը սկսել է առաջ քաշել կոնցեսիոն իրավունքը երրորդ՝ Հայաստանի եւ Ռուսաստանի համար ընդունելի պետության փոխանցելու կամ վաճառելու տարբերակը։ Հայաստանի իշխանությունների հիմնավորումն այն է, որ ռուսական կառավարման ներքո գտնվելը, հաշվի առնելով Ռուսաստանի նկատմամբ գործող արեւմտյան պատժամիջոցները, կարող է նվազեցնել Հայաստանի մրցակցային հնարավորությունները տարածաշրջանային տրանսպորտային նախագծերում։
Սակայն այստեղ առաջացել է ուշագրավ հակասություն։ Փաշինյանը Բիշքեկում Պուտինի հետ հանդիպումից հետո հայտարարեց, որ իր ընկալմամբ՝ կողմերը պայմանավորվել են աշխատել կոնցեսիոն իրավունքը երրորդ, ընդունելի կողմին վաճառելու ուղղությամբ։ Մինչդեռ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարեց, որ Մոսկվան որեւէ պատճառ չի տեսնում կոնցեսիոն իրավունքը որեւէ մեկին փոխանցելու համար։ Պուտինի հրապարակային մեկնաբանության մեջ նույնպես շեշտը դրվել էր հիմնականում ներդրումների եւ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացման դեպքում բեռնափոխադրումների հնարավոր աճի վրա, ոչ թե կառավարման փոխանցման վրա։
Այս հակասությունը քաղաքական տեսանկյունից շատ ավելի կարեւոր է, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից։ Այն ցույց է տալիս, որ երկաթուղու շուրջ քննարկումը դեռեւս գտնվում է բանակցային գործընթացում, եւ կողմերը նույն կերպ չեն մեկնաբանում անգամ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների բովանդակությունը։
Մոսկվայի համար երկաթուղին միայն առանձին կոմերցիոն ակտիվ չէ։ Այն տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ենթակառուցվածք է եւ Ռուսաստանի տնտեսական ներկայության կոնկրետ դրսեւորում Հայաստանում։ Երեւանի համար, հակառակը, հարցը կապվում է Հայաստանի՝ տարածաշրջանային նոր տրանսպորտային համակարգում ավելի լայն ներգրավվելու եւ տարբեր ուղղությունների հետ կապերի ընդլայնման խնդրի հետ։ Հետեւաբար, երկաթուղու շուրջ վեճը փաստացի դարձել է Հայաստան–Ռուսաստան հարաբերությունների ավելի լայն փոփոխության խորհրդանիշ։
Գալուզինի վերջին հայտարարությունն այս առումով առանձնահատուկ կոշտ է։ Նա պնդում է, որ ռուսական ընկերությունը տարիներ շարունակ իր եկամուտները ներդրել է հայկական երկաթուղային ենթակառուցվածքի պահպանման եւ զարգացման մեջ, իսկ կոնցեսիայի վաճառքի մասին շարունակվող խոսակցությունները կարող են կապված լինել այլ պետությունների աշխարհաքաղաքական նախագծերի հետ։ Ռուսական կողմը նաեւ նշում է, որ կոնցեսիոն պայմանագրի դադարեցման դեպքում պետք է հաշվի առնվեն նախկին ներդրումները։
Այսպիսով, երկաթուղու հարցում արդեն առկա են երեք մակարդակի խնդիրներ՝ իրավական, տնտեսական եւ աշխարհաքաղաքական։
«Հայաստանը պետք է հստակեցնի իր ռազմավարական կողմնորոշումը»
Հայաստան–Ռուսաստան հարաբերությունների ներկայիս փուլը սխալ կլինի նկարագրել պարզապես որպես «խզում»։ Իրականությունն ավելի բարդ է։ Քաղաքական եւ անվտանգային ոլորտներում հեռացումը առավել նկատելի է, մինչդեռ տնտեսական, էներգետիկ եւ ենթակառուցվածքային կապերը շարունակում են պահպանվել։
Հայաստանը փաստացի փորձում է փոխել իր արտաքին քաղաքական հարաբերությունների կառուցվածքը՝ ավելացնելով ԵՄ–ի, ԱՄՆ–ի եւ այլ գործընկերների դերակատարությունը։ Միաժամանակ, սակայն, Երեւանը հայտարարում է, որ չի ցանկանում կամ պատրաստ չէ նույն արագությամբ հրաժարվել բոլոր այն տնտեսական մեխանիզմներից, որոնք կապված են Ռուսաստանի եւ ԵԱՏՄ–ի հետ։
Հենց այս կետն է Մոսկվայի համար հիմնական խնդիրը։ Ռուսաստանի պաշտոնական հայտարարություններում ավելի ու ավելի հաճախ է հնչում այն մոտեցումը, որ Հայաստանը պետք է հստակեցնի իր ռազմավարական կողմնորոշումը։ Լավրովի «չվճարելու» մասին ձեւակերպումը, Շոյգուի՝ Ռուսաստանի հետ կապերի խզման վերաբերյալ մեղադրանքը եւ ռուսական բիզնեսի ակտիվների շուրջ Գալուզինի ու Շեւցովի հայտարարությունները, թեեւ տարբեր ոլորտների են վերաբերում, նույն ընդհանուր քաղաքական տրամաբանության մաս են կազմում։
Մոսկվան փաստացի փորձում է հարաբերությունների տարբեր ոլորտները կապել միմյանց։ Հայաստանի եվրոպական ինտեգրումը, ԵԱՏՄ անդամակցությունը, ՀԱՊԿ–ի նկատմամբ Երեւանի դիրքորոշումը, ռուսական ընկերությունների գործունեությունը եւ ռազմավարական ենթակառուցվածքների կառավարումը դիտարկվում են մեկ ընդհանուր հարաբերությունների համակարգում։
Երեւանն իր հերթին փորձում է այդ հարցերը տարանջատել։ Եվրոպական ինտեգրումը ներկայացվում է որպես ինքնիշխան ընտրության եւ տնտեսական հնարավորությունների ընդլայնման գործընթաց, իսկ ռուսական ընկերությունների կամ ենթակառուցվածքների հարցերը՝ որպես առանձին տնտեսական ու գործնական խնդիրներ։ Այս երկու մոտեցումների բախումն էլ առաջացնում է ներկայիս լարվածությունը։
Ինչ արագությամբ եւ ինչ գնով կարող է իրականացվել դիվերսիֆիկացիան
Հայաստան–Ռուսաստան հարաբերությունների վերջին զարգացումների ամենակարեւոր առանձնահատկությունն այն է, որ կողմերի միջեւ հակասությունները տեղափոխվում են քաղաքական հայտարարությունների մակարդակից դեպի այն ոլորտներ, որտեղ դրանք ունեն անմիջական տնտեսական արժեք։
ԵԱՏՄ–ԵՄ խնդիրը վերաբերում է Հայաստանի արտաքին տնտեսական կողմնորոշմանը, ռուսական բիզնեսի շուրջ վեճերը՝ սեփականության եւ ներդրումային միջավայրին, իսկ երկաթուղու կոնցեսիան՝ ռազմավարական ենթակառուցվածքի կառավարմանը։ Այս երեք ուղղությունները միասին ձեւավորում են հարաբերությունների ներկայիս գլխավոր հանգույցը։
Մոսկվայի դիրքորոշումը վերջին հայտարարությունների հիման վրա կարելի է բնութագրել որպես ավելի հստակ պայմանականության ձեւավորում։ Ռուսաստանը շարունակում է հայտարարել, որ Հայաստանը ինքնուրույն ընտրելու իրավունք ունի, սակայն միաժամանակ ընդգծում է, որ այդ ընտրությունն ունի տնտեսական եւ քաղաքական հետեւանքներ։
Պաշտոնական Երեւանի դիրքորոշումը կառուցված է դիվերսիֆիկացիայի տրամաբանության վրա։ Հայաստանի իշխանությունները փորձում են ընդլայնել արտաքին գործընկերների շրջանակը՝ առանց անմիջապես կտրելու գործող տնտեսական կապերը Ռուսաստանի հետ։ Սակայն հենց այս մոտեցումն է, որ Մոսկվան ավելի ու ավելի հաճախ բնութագրում է որպես հակասական։
Թեեւ Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ առեւտրաշրջանառությունը նվազել է, Ռուսաստանը շարունակում է մնալ Հայաստանի խոշորագույն տնտեսական գործընկերներից մեկը։ Հետեւաբար, քաղաքական վերակողմնորոշումը չի կարող ավտոմատ կերպով նշանակել տնտեսական կապերի նույնքան արագ վերացում։
Այստեղ էլ առաջնային է դառնում Հայաստանի առջեւ ծառացած գլխավոր խնդիրը՝ ինչ արագությամբ եւ ինչ գնով կարող է իրականացվել արտաքին տնտեսական ու քաղաքական դիվերսիֆիկացիան։
Երկաթուղու հարցը դրա ամենաակնառու օրինակն է։ Եթե Հայաստանը ցանկանում է փոխել կոնցեսիոն կառավարման մոդելը, ապա անհրաժեշտ է ոչ միայն քաղաքական պայմանավորվածություն, այլեւ լուծել ներդրումների, պայմանագրային պարտավորությունների, նոր օպերատորի ընտրության եւ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապագա կառուցվածքի հարցերը։ Ռուսական կողմն իր հերթին փորձում է կանխել այնպիսի լուծում, որը կարող է ընկալվել որպես իր տնտեսական ներկայության աստիճանական դուրսմղում։
Այս պայմաններում Հայաստան–Ռուսաստան հարաբերությունները, թերեւս, կկառուցվեն ոչ թե մեկ քաղաքական փաթեթում, այլ մի շարք բանակցությունների շուրջ՝ ԵԱՏՄ–ԵՄ հարաբերակցություն, ռուսական բիզնեսի գործունեության պայմաններ, երկաթուղու կոնցեսիա, էներգետիկա եւ ենթակառուցվածքներ։
Այսինքն, հարաբերությունների ապագայի հարցը ներկայումս ոչ այնքան այն է, թե երկու կողմերից որն է իր հայտարարություններում առավել կոշտ, որքան այն, թե արդյոք հնարավոր կլինի քաղաքական տարաձայնությունները կառավարել այնպես, որ դրանք չվերածվեն համակարգային տնտեսական հակամարտության։
Եթե նման մեխանիզմ գտնվի, Հայաստան–Ռուսաստան հարաբերությունները կարող են մտնել երկարատեւ սառը, բայց գործնական համագործակցության փուլ, որտեղ քաղաքական վստահությունը ցածր կլինի, սակայն տնտեսական կապերի մի մասը կպահպանվեն։ Եթե այդ մեխանիզմը չգտնվի, ապա ներկայի առանձին թվացող վեճերը՝ ԵԱՏՄ–ի, ռուսական ակտիվների, երկաթուղու եւ էներգետիկայի շուրջ, կարող են ճգնաժամի մեջ հայտնվել՝ դրանից բխող հետեւանքներով։
Էմմա ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ
«Առավոտ» օրաթերթ
23.09.2026
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: