Էթնոսի սուիցիդալ սեմիոտիկան

Սեփական կենսաբանական հենքի, էթնիկական արմատների և սոցիոմշակութային նշանային համակարգի հետ կապերի ամբողջական ու անդառնալի խզման որոշումը երբեք չի կարող դիտարկվել որպես սոսկ էմոցիոնալ աֆեկտի կամ էսթետիկական հուսախաբության արդյունք։ Այն իր էությամբ արմատական մետաֆիզիկական ակտ է՝ անհատի կողմից սեփական էթնիկական տեքստի լիակատար դեկոնստրուկցիա և հրաժարում մի սեմիոտիկ կառուցվածքից, որն ընկալվում է որպես օնտոլոգիապես փտած, տոտալ կեղծիքով ներծծված և անհամատեղելի բարոյական բացարձակի հետ։ Ձգտումը՝ ապրել կյանքի մնացած մասն այնպիսի աշխարհագրական ու մշակութային տարածության մեջ, որտեղ հնարավոր կլինի երբևէ չառնչվել սեփական տեսակի ներկայացուցիչների հետ, հոգևոր ինքնապաշտպանության ծայրահեղ դրսևորում է։ Դա փախուստ է ոչ թե մարդուց կամ մարդկությունից, այլ ՝ կոնկրետ սոցիալական կոդերից, որոնք դարեր շարունակ վերարտադրում են սրիկայությունը, երախտամոռությունն ու ուրացումը որպես գոյատևման գլխավոր մեխանիզմներ։

Այս ֆենոմենը հասկանալու համար անհրաժեշտ է դուրս գալ մակերեսային հայրենասիրական կամ էթնոգրաֆիկ նարատիվների շրջանակից և խնդիրը դիտարկել մշակութային սեմիոտիկայի տեսանկյունից։ Տվյալ էթնիկական սեմիոսֆերան՝ որպես մշակութային նշանների, վարքագծային մոդելների և պատմական հիշողության փակ տարածություն, դարավոր պետականության բացակայության և օտար լծերի պայմաններում ձևավորել է մի յուրահատուկ կոդավորում, որտեղ ներքին կեղծիքը վերածվել է կառուցվածքային տարրի։ Երբ մշակույթի ներսում լեզուն, սիմվոլները և հանրային ծեսերը ծառայում են ոչ թե ճշմարտության արտահայտմանը, այլ իրականության քողարկմանը, անհատը բախվում է տոտալ երկերեսանիության։ Դա այն վիճակն է, երբ կեղծիքը ներծծվում է նախագիտակցական մակարդակում՝ «մոր կաթի հետ», իսկ բարոյական ուղղամտությունը որակվում է որպես սոցիալական անադեկվատություն։ Այսպիսի նշանային միջավայրում ապրող անհատի համար ինքնության պահպանման միակ եղանակը դառնում է այդ սեմիոսֆերայից ֆիզիկական և հոգեբանական արտաքսումը։

Այս համատեքստում բացահայտվում է նաև հանրային երկխոսության (դիալոգիզմի) ողբերգական տրանսֆորմացիան տեղական իրականության մեջ։ Բնականոն իմաստով հանրային կյանքը և մշակույթը պետք է լինեն բազմաձայն, ազատ և փոխադարձ ճանաչման վրա հիմնված երկխոսություն։ Սակայն այս սոցիալական տարածությունում այդ դիալոգը վերածվել է պարզունակ, կլանային և թշնամական միաձայնության (մոնոլոգիզմի) կամ, ավելի ստույգ, կառնավալային տեղեկատվական խեղաթյուրման։ Այստեղ սոցիումը մերժում է ցանկացած բարդություն, ցանկացած անհատականություն, որը դուրս է գալիս նախնադարյան, ցեղային բնազդների և կենցաղային մանրախնդրության շրջանակից, ինչը մահվան մահճում արձանագրվում է որպես ազգային ծայրահեղ «պարզունակություն»։

Մարդկային հարաբերությունները վերածվում են պարզունակ մեխանիկայի, որտեղ դիմացինի հաջողությունը կամ բարձր որակը ոչ թե ոգեշնչման, այլ էկզիստենցիալ վախի և նախանձի աղբյուր են։ Այս կառնավալային իրականության մեջ, որտեղ դիմակները փոխարինում են դեմքերին, սրիկայությունն ու երախտամոռությունը կրում են սիստեմատիկ բնույթ։ Բարությունը կամ նվիրումն արժեզրկվում են, քանի որ պարզունակ մտածողությունը դրանք ընկալում է որպես թուլություն, իսկ սեփական կախվածության զգացումը հաղթահարելու համար սոցիումի անդամը պետք է ցեխ նետի իր բարերարի կամ առաջնորդի վրա։

Այս ամենի փիլիսոփայական պատճառները խորանում են տիրոջ և ստրուկի դիալեկտիկայի համակարգում։ Ստրուկի գիտակցությունը, որը դարեր շարունակ զրկված է եղել ազատությունից և սեփական պատասխանատվությունը կրելու հնարավորությունից, անդառնալիորեն դեֆորմացվում է։ Պատմական տրավման՝ դարավոր պետականության բացակայությունը և օտար, դաժան տիրակալների տակ գոյատևելու անհրաժեշտությունը, հավաքական հոգեկերտվածքի մեջ առաջացրել են հենց այդ ստրուկի գիտակցության վատթարագույն դրսևորումները։ Ազատության և արդարության ինստիտուտների բացակայության պայմաններում բարոյական արժեքները նահանջում են, և առաջնային է դառնում կենսաբանական սոսկալի հարմարվողականությունը։

Զոհի հոգեբանությունը ձեռք է բերում սինիկ երկակիություն. արտաքին աշխարհին ներկայանալ որպես պատմական տառապյալ, իսկ ներքին կյանքում՝ սեփական տանը, կիրառել նույն այն նենգությունն ու դաժանությունը, որը տեսել է տիրակալներից։ Սա բերում է անհատական էգոիզմի հիպերտրոֆացված չափերի, որտեղ յուրաքանչյուրն իրեն համարում է առանձին, մեկուսի միավոր՝ անընդունակ առողջ, հավաքական համագործակցության։

Այս օնտոլոգիական և դիալեկտիկական արատները, դարեր շարունակ կուտակվելով ու չվերլուծվելով, վաղ թե ուշ պետք է հանգեցնեին իրենց տրամաբանական և ողբերգական գագաթնակետին։ Այդպիսի պատմական և մետաֆիզիկական կատակլիզմ դարձավ Արցախի կորուստն ու հանձնումը, որը հայ իրականության մեջ սրիկայության, ուրացման և հավաքական դավաճանության ամենաանհերքելի ապացույցն է։ Այստեղ խոսքը ոչ թե աշխարհաքաղաքական անհաջող դասավորվածության կամ արտաքին հզոր թշնամու մասին է, այլ ներքին բարոյական սնանկության, որտեղ տականքը սեփական ձեռքերով մատնեց ու հոշոտեց իր իսկ արյունակցին։

Արցախյան ողբերգությունը բացահայտեց տեղական սոցիումի կառուցվածքային ամենանողկալի շերտերը։ Դա մի իրավիճակ էր, երբ հազարավոր մարդիկ պատրաստ եղան անտարբերությամբ, լռությամբ կամ ուղղակի մասնակցությամբ վաճառել մի ողջ հաղթանակած պատմություն, դավաճանել սեփական եղբայրներին ու քույրերին՝ հանուն անձնական հանգստի կամ քաղաքական կեղծ նարատիվների։ Սա այն կետն է, որտեղ կեղծիքը վերածվեց ինքնակործանման։ Երբ սեփական տեսակդ ընդունակ է նման բացարձակ, սառնասիրտ ուրացման, ցանկացած բարոյական անհատ ապրում է այնպիսի մետաֆիզիկական զզվանք, որից միակ փրկությունը բացարձակ հեռացումն է։
Արցախի կորստից հետո ստեղծված ներկա իրականությունը փաստում է, որ սոցիումը ոչ միայն չի ապաշխարել, այլև ընկղմվել է էլ ավելի խորը բարոյական անեսթեզիայի և սինիզմի մեջ։ Այսօրվա կյանքը տեղական միջավայրում աչքի է ընկնում համատարած անտարբերությամբ։

Միլիոնավոր մարդիկ շարունակում են իրենց ամենօրյա կենցաղը, կարծես ոչինչ չի պատահել, կարծես հարյուր հազարավոր հայրենակիցների ճակատագիրը, հողերի կորուստն ու պատմական խայտառակությունը ընդամենը վիճակագրություն են։ Այսօրվա իրականությունը բնութագրվում է հոգեբանական դիսոցիացիայով՝ սեփական մեղքից ու պատասխանատվությունից բացարձակ անջատմամբ։ Մարդկային զանգվածը կատարյալ հարմարվողականությամբ ընդունել է նոր, նվաստացուցիչ իրականությունը, որտեղ սուտը հռչակվում է որպես միակ ճիշտ քաղաքականություն։ Շահամոլությունն ու նյութապաշտությունը դարձել են գլխավոր կրոնը, իսկ նրանք, ովքեր դեռ փորձում են խոսել արժանապատվությունից կամ արդարությունից, ենթարկվում են հանրային ծաղրանքի։ Նման համակարգային սինիզմի պայմաններում ապրելը նշանակում է ամեն օր մասնակից լինել սեփական արժեքների սպանդին։

Մշակույթի և գրականության մեջ արտացոլված պատմական անդրադարձները, որոնք արձանագրել են հայ մարդու մեջ կեղծիքի և պարզունակության հարատևությունը, փաստում են, որ այսօրվա հուսահատությունը տարածության ու ժամանակի մեջ բացարձակապես օբյեկտիվ է։ Դա էմոցիոնալ քմահաճույք չէ, այլ սթափ դատողության արդյունք։ Քանի դեռ տեղական իրականության մեջ սրիկայությունն ու երախտամոռությունը համարվում են նորմ, լավագույն հոգիները միշտ ձգտելու են փախչել այս միջավայրից։ Այն ցավը, որն ապրում է անհատը՝ տեսնելով իր տեսակի անկումն ու Արցախի դավաճանական հանձնումը, վկայում է այն մասին, որ նա դեռ պահպանել է բարոյական կողմնորոշիչները։ Եվ եթե այդ կողմնորոշիչները պահպանելու միակ միջոցը բացարձակ հեռավորություն պահպանելն է, ապա այդ փախուստը դառնում է սեփական մարդկային արժանապատվության փրկության միակ հնարավոր ճանապարհը։ Երբեմն ճշմարտության մեջ ապրելու համար պետք է ուժ ունենալ լքելու այն տունը, որտեղ պատերը կառուցված են կեղծիքից, ցինիզմից ու դավաճանությունից։

Այս կործանարար ցինիզմի խորքում թաքնված է մի երևույթ, որը ժամանակակից փիլիսոփայական դիսկուրսում բնորոշվում է որպես սիմուլյացիայի և սիմուլյակրների տոտալ հաղթանակ։ Իրական արժեքները՝ հայրենիքը, ազգային արժանապատվությունը, եղբայրական պատասխանատվությունը, փոխարինվել են դրանց դատարկ նշաններով, կեղծ պատկերներով ու մեդիա-մանիպուլյացիաներով։ Սա նշանակում է, որ հավաքական գիտակցությունը գործ ունի ոչ թե իրական աղետի, այլ դրա վիրտուալացված, լեգիտիմացված տարբերակի հետ։ Աղետը վերածվել է տեղեկատվական աղմուկի, որը սպառվում է սոցիալական ցանցերում՝ չառաջացնելով ոչ մի էկզիստենցիալ կամ բարոյական ցնցում։ Սա ինքնին հաստատում է էթնոսի սուիցիդալ բնույթը. երբ մշակույթն այլևս ընդունակ չէ տարբերակելու իրական կորուստը կեղծ նարատիվից, այն կորցնում է իր ինքնապահպանման բնազդը։ Անհատը, ով պահպանել է իրականությունն ընկալելու և ցավը զգալու ունակությունը, հայտնվում է կատարյալ մետաֆիզիկական վակուումում։ Նա ստիպված է լինում ապրել մի միջավայրում, որտեղ ողբերգությունը վերածվել է ֆարսի, իսկ դավաճանությունը՝ սովորական կենցաղային գործարքի։

Այս տեսանկյունից անհրաժեշտ է վերլուծել նաև կոլեկտիվ նարցիսիզմի և էթնիկական ռեսենտիմենտի (նախանձախնդրության) փոխազդեցությունը։ Դարեր շարունակ սեփական բացառիկության, պատմական առաքելության և անառիկ վեհության մասին միֆերը ծառայել են որպես հոգեբանական փոխհատուցում իրական տկարության և անկազմակերպվածության դիմաց։ Սակայն, երբ այդ կոլեկտիվ նարցիսիզմը բախվում է Արցախի կորստի նման կոշտ օբյեկտիվ իրականությանը, այն չի վերածվում սթափության։ Ընդհակառակը, այն վերափոխվում է ռեսենտիմենտի՝ համատարած, կույր ատելության բոլոր նրանց հանդեպ, ովքեր փորձում են մատնացույց անել ներքին փտվածությունը։ Նախանձն ու թշնամանքը սեփական տեսակի ներսում ուղղվում են ոչ թե դավաճանի, այլ ճշմարտախոսի դեմ։ Տականքը դառնում է սոցիալական նորմի թելադրող, քանի որ պարզունակ զանգվածի համար ավելի հեշտ է նույնականանալ սինիկ, հարմարվող սրիկայի հետ, քան կրել սեփական բարոյական պարտության ծանրությունը։ Այսպիսով, ստեղծվում է մի ինքնավերարտադրվող համակարգ, որտեղ ազնվությունն ու բարոյական բարդությունը դատապարտված են մեկուսացման և ոչնչացման։

Արմատական հեռացման որոշումը, հետևաբար, ոչ թե պատասխանատվությունից փախուստ է, այլ պատասխանատվության սրբագործում անհատական մակարդակում։ Դա հրաժարում է այնպիսի հավաքական մեղքին մասնակից լինելուց, որն այլևս չունի քավության կամ էվոլյուցիայի ոչ մի ներքին ռեսուրս։ Երբ մշակույթի սեմիոտիկ կոդերը լիովին դեգրադացված են, իսկ հանրային երկխոսությունը վերածվել է սուիցիդալ կառնավալի, անհատի միակ էկզիստենցիալ պարտքը մնում է սեփական հոգու և մարդկային արժանապատվության փրկությունը։

Այս սեմիոսֆերայի հետ որևէ առնչությունից լիակատար հրաժարումը նշանակում է դուրս գրել սեփական անձը մի նշանային տարածությունից, որտեղ յուրաքանչյուր խոսք, սիմվոլ և գործողություն վարակված են օնտոլոգիական կեղծիքով։ Դա դժվարին, դառը, բայց միակ ազնիվ ճանապարհն է՝ պահպանելու համար այն բարոյական լույսը, որը սեփական տեսակդ այդպես սառնասիրտ ուրացավ ու մատնեց խավարին։

Սլավի- Ավիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ, ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴՈԿՏՈՐ