2026 թվականի խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր է ճանաչվել հարավաֆրիկացի իրավաբան և իրավապաշտպան Նավանեթհեմ (Նավի) Փիլեյը, որը նախկինում զբաղեցրել է ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի պաշտոնը։
Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեն հոկտեմբերի 9-ին Օսլոյում հայտարարել է 2026 թվականի խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկրի անունը։ Պարգևին արժանացել է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության իրավապաշտպան Նավի Փիլեյը, որը 2008-2014 թվականներին ղեկավարել է ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը և ներկայում դատավոր է Հաագայում գործող ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանում։
Նորվեգիայի Նոբելյան կոմիտեի նախագահ Յորգեն Վատնե Ֆրյուդնեսը հայտնել է, որ Փիլեյը պարգևատրվել է խաղաղության ամրապնդման և միջազգային իրավունքի առաջխաղացման ուղղությամբ գործադրած ջանքերի համար, հայտնում է Deutsche Welle-ն:
Կոմիտեն առանձնահատուկ կարևորել է իրավապաշտպանի հավատարմությունը համամարդկային իրավական սկզբունքներին և նրա անսասան բարոյական համոզմունքները, որոնք ուղեկցել են մասնագիտական գործունեության ամբողջ ընթացքում։
Մրցանակը շնորհելու որոշման մեջ ընդգծվել է, որ Փիլեյի երկարամյա աշխատանքի առանցքում մշտապես եղել է մարդու հիմնարար իրավունքների պաշտպանությունը։
«Նրա ամբողջ մասնագիտական գործունեության ընթացքում՝ սկսած այն տարիներից, երբ նա պաշտպանում էր Նելսոն Մանդելային և ապարտեիդի դեմ պայքարող մյուս գործիչներին, մինչև մեր ժամանակների կարևորագույն միջազգային դատավարություններին որպես դատավոր մասնակցելը, անփոփոխ է մնացել նրա նվիրվածությունը մարդու իրավունքների պաշտպանությանը»,– նշվել է կոմիտեի որոշման մեջ։
Նոբելյան կոմիտեն նաև ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ Փիլեյը հետևողականորեն հանդես է եկել պետությունների և դրանց ղեկավարների պատասխանատվության ապահովման օգտին՝ միաժամանակ հույս ներշնչելով բռնությունների ու հակամարտությունների հետևանքով տուժած մարդկանց։
«Իր զբաղեցրած բոլոր պաշտոններում նա մշտապես ընդգծել է ինչպես անհատների, այնպես էլ պետությունների պարտավորությունը՝ պահպանելու օրենքի գերակայության սկզբունքները»,– հայտարարել է Օսլոյում գործող կոմիտեն։
Նոբելյան կոմիտեի նախագահ Յորգեն Վատնե Ֆրյուդնեսի գնահատմամբ՝ Փիլեյն առանցքային ներդրում է ունեցել ռազմական հանցագործությունների, մարդկության դեմ հանցագործությունների և ցեղասպանության համար քրեական պատասխանատվության մեխանիզմների զարգացման գործում։
Նա նաև բացառիկ խիզախություն և սկզբունքայնություն է ցուցաբերել՝ նպաստելով միջազգային իրավական համակարգի առավել համապարփակ և արդյունավետ կառուցվածքի ձևավորմանը։
Կոմիտեն հիշեցրել է, որ Փիլեյի մասնագիտական գործունեությունը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել միջազգային իրավունքի կիրառման շրջանակների ընդլայնման և դրա հեղինակության բարձրացման վրա։
Տարբեր տարիների նա աշխատել է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության Բարձրագույն դատարանում, Ռուանդայի հարցերով միջազգային քրեական տրիբունալում և Միջազգային քրեական դատարանում։ Բացի այդ, զբաղեցրել է ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի պաշտոնը։
Մինչև վերջերս Փիլեյը ղեկավարել է նաև օկուպացված պաղեստինյան տարածքներում ստեղծված իրավիճակի հետաքննությամբ զբաղվող ՄԱԿ-ի անկախ միջազգային հանձնաժողովը։
Ներկայում նա ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանի դատավոր է և մասնակցում է Մյանմայի իշխանությունների դեմ ցեղասպանության մեղադրանքներով հարուցված գործի քննությանը։
2026 թվականին խաղաղության Նոբելյան մրցանակի հավակնորդների ցանկում ընդգրկված է եղել 287 թեկնածու։ Նրանց անունները պաշտոնապես գաղտնի են պահվել։
Լրատվամիջոցների տեղեկություններով՝ թեկնածուների թվում եղել է նաև Միացյալ Նահանգների նախագահ Դոնալդ Թրամփը՝ չնայած փետրվարի վերջին Իրանի դեմ սկսված պատերազմին։
ԱՄՆ նախագահը բազմիցս հրապարակայնորեն արտահայտել է խաղաղության Նոբելյան մրցանակ ստանալու իր ցանկությունը։ 2025 թվականին նա անարդար է գնահատել Նոբելյան կոմիտեի որոշումը, որով մրցանակը շնորհվել է մեկ այլ թեկնածուի։
Նախորդ տարվա դափնեկիր՝ Վենեսուելայի ընդդիմության առաջնորդ Մարիա Կորինա Մաչադոն հետագայում իր Նոբելյան մեդալը նվիրել է Դոնալդ Թրամփին։
2025 թվականի խաղաղության Նոբելյան մրցանակին արժանացել է վենեսուելացի ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Մարիա Կորինա Մաչադոն։ Նոբելյան կոմիտեն գնահատել է նրա անխոնջ գործունեությունը Վենեսուելայի ժողովրդի ժողովրդավարական իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ։
Մրցանակի շնորհման հիմնավորումներում առանձնացվել է նաև Մաչադոյի ներդրումը բռնապետությունից ժողովրդավարության արդար և խաղաղ անցման հասնելու պայքարում։
2024 թվականին խաղաղության Նոբելյան մրցանակը շնորհվել է ճապոնական «Նիհոն Հիդանկյո» կազմակերպությանը, որը միավորում է Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծություններից տուժածների կազմակերպությունները։ Այդ միավորումը երկար տարիներ գործունեություն է ծավալել միջուկային զինաթափման ուղղությամբ՝ հանդես գալով միջուկային զենքի վերացման օգտին։
2023 թվականի դափնեկիր է դարձել իրանցի իրավապաշտպան Նարգես Մոհամադին։ Նա պարգևատրվել է Իրանում կանանց ճնշումների դեմ պայքարի, ինչպես նաև բոլոր մարդկանց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությանն ուղղված աշխատանքի համար։
2022 թվականին խաղաղության Նոբելյան մրցանակը բաժին է հասել Ռուսաստանի, Բելառուսի և Ուկրաինայի իրավապաշտպաններին։
Դափնեկիրներ են ճանաչվել ռուսական «Մեմորիալ» իրավապաշտպան կազմակերպությունը, ուկրաինական «Քաղաքացիական ազատությունների կենտրոն» հասարակական կազմակերպությունը և բելառուսական «Վյասնա» իրավապաշտպան կենտրոնի հիմնադիր Ալես Բյալյացկին։
2021 թվականին մրցանակը շնորհվել է երկու լրագրողի՝ ռուսական «Նովայա գազետա» պարբերականի գլխավոր խմբագիր Դմիտրի Մուրատովին և ֆիլիպինցի լրագրող Մարիա Ռեսային։
Նոբելյան կոմիտեն նրանց գործունեությունը ներկայացրել է որպես մամուլի ազատության և ժողովրդավարական արժեքների պաշտպանության պայքարի օրինակ՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ աշխարհում ժողովրդավարությունն ու ազատ լրագրությունը բախվում են աճող մարտահրավերների։
Դմիտրի Մուրատովը դարձել է խաղաղության Նոբելյան մրցանակ ստացած երրորդ ռուսաստանցին։ Նրանից առաջ այդ պատվին արժանացել են ֆիզիկոս և իրավապաշտպան Անդրեյ Սախարովը, ինչպես նաև Խորհրդային Միության առաջին և միակ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը։
Նոբելյան մրցանակների պատմությունը սկսվել է 1901 թվականից։ Դրանք հիմնադրվել են դինամիտի գյուտարար Ալֆրեդ Նոբելի կտակի համաձայն։ Սկզբնական շրջանում սահմանվել են հինգ մրցանակներ՝ ֆիզիոլոգիայի և բժշկության, ֆիզիկայի, քիմիայի, գրականության և խաղաղության ոլորտներում ունեցած բացառիկ նվաճումների համար։
1969 թվականից Շվեդիայի կենտրոնական բանկի նախաձեռնությամբ սահմանվել է նաև Ալֆրեդ Նոբելի հիշատակին նվիրված տնտեսական գիտությունների մրցանակը, որը ոչ պաշտոնապես հայտնի է որպես տնտեսագիտության Նոբելյան մրցանակ։
Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի շնորհման արարողությունն անցկացվում է Նորվեգիայի մայրաքաղաք Օսլոյում, մինչդեռ մյուս մրցանակները հանձնվում են Շվեդիայի մայրաքաղաք Ստոկհոլմում։
Ալֆրեդ Նոբելի կտակի համաձայն՝ խաղաղության մրցանակը նախատեսված է այն անձանց համար, որոնք առավել նշանակալի ներդրում են ունեցել ժողովուրդների մերձեցման, գործող բանակների թվաքանակի կրճատման, ինչպես նաև խաղաղության համաժողովների կազմակերպման և դրանց նկատմամբ միջազգային ուշադրության մեծացման գործում։
Խաղաղության առաջին Նոբելյան մրցանակը հանձնվել է 1901 թվականին։ Առաջին դափնեկիրներն են դարձել Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի հիմնադիր, շվեյցարացի գործարար և հասարակական գործիչ Անրի Դյունանը, ինչպես նաև ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ Ֆրեդերիկ Պասին, որը հիմնադրել է խաղաղասիրական «Խաղաղության և ազատության լիգա» կազմակերպությունը։