Անապահովության նոր համակարգ․ ով և ինչպես կստանա ավելի բարձր սոցիալական աջակցություն

Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունը (ԱՍՀ) Սյունիքի և Կոտայքի մարզերում փորձարկում է անապահովության գնահատման նոր, ամբողջությամբ թվայնացված համակարգ, որի հիմքում դրված է ընտանիքի փաստացի եկամուտը։ Փորձնական փուլում ստացված արդյունքները հիմք կդառնան համակարգի կատարելագործման և հետագայում այն հանրապետության ողջ տարածքում ներդնելու համար։

Նոր մոդելի առանցքային նպատակը ծայրահեղ աղքատության վերացումն է՝ սոցիալական աջակցության թիրախայնությունն ու արդյունավետությունը բարձրացնելու միջոցով։ Սա ենթադրում է ոչ միայն աջակցության ստացողների ավելի ճշգրիտ ընտրություն, այլև նպաստների չափերի վերանայում և սոցիալական քաղաքականության տրամաբանության փոփոխություն։

Եկամուտը՝ որպես հիմնական չափորոշիչ

Նոր համակարգի գաղափարական հիմքը ընտանիքի փաստացի եկամուտն է։ Եթե նախկինում գործող «Փարոս» համակարգում գնահատումը մեծապես հիմնված էր ընտանիքի անդամների սոցիալական կարգավիճակի վրա (կենսաթոշակառու, հաշմանդամություն ունեցող անձ, բազմազավակ ընտանիք և այլն), ապա այժմ առաջնային է դառնում ընտանիքի իրական ֆինանսական վիճակը։

Միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ սոցիալական աջակցության գնահատման առանցքային չափորոշիչը հենց եկամուտն է։ ԱՍՀ-ն ուսումնասիրել է Կենտրոնական Եվրոպայի երկրները, մասնավորապես Գերմանիայի սոցիալական համակարգը, ինչպես նաև Բուլղարիայի, Սերբիայի, Խորվաթիայի, Մերձբալթյան պետությունների, Շվեդիայի և Ֆինլանդիայի փորձը։ Դիտարկվել են նաև հետխորհրդային մի շարք երկրներ՝ Բելառուսը, Մոլդովան, Ռուսաստանը և Վրաստանը։

Այս երկրների մոդելներում աջակցությունը հաշվարկվում է ընտանիքի եկամտի և տվյալ երկրում սահմանված նվազագույն բարեկեցության ստանդարտի միջև եղած տարբերության հիման վրա։ Այլ կերպ ասած՝ պետությունը լրացնում է այդ բացը։ Հայաստանի նոր համակարգը կառուցված է նույն տրամաբանությամբ։

Չորս աստիճան՝ տարբեր ծառայությունների փաթեթներ

Նոր համակարգով ընտանիքների անապահովությունը գնահատվում է չորս աստիճանով․

1. Ծայրահեղ անապահով – եթե մեկ հաշվարկային անդամի ամսական եկամուտը ցածր է նվազագույն սպառողական զամբյուղից։

2. Չափավոր անապահով – եթե եկամուտը հավասար է կամ բարձր է նվազագույն սպառողական զամբյուղից, սակայն չի գերազանցում դրա 130 տոկոսը։

3. Միջին անապահով – եթե եկամուտը գերազանցում է 130 տոկոսը, սակայն չի անցնում 160 տոկոս շեմը։

4. Անապահով – եթե եկամուտը գտնվում է 160-185 տոկոս միջակայքում։

Այս դասակարգումն ապահովում է աջակցության ավելի ճկուն և տարբերակված տրամադրում։ Ծայրահեղ անապահով ընտանիքները ստանում են ծառայությունների ամբողջական փաթեթ, որը կարող է ներառել դրամական նպաստ, եռամսյա հրատապ աջակցություն, կոմունալ, կրթական և առողջապահական ծառայություններից արտոնյալ օգտվելու հնարավորություն, պետական տուրքերի վճարումից ազատում և այլ գործիքներ։

Այսպիսով, համակարգը սահմանում է ոչ թե մեկ ընդհանուր լուծում բոլորի համար, այլ սոցիալական միջամտության տարբեր մակարդակներ՝ կախված ընտանիքի ֆինանսական վիճակից։

Նպաստի չափի էական աճ

Համակարգի արդյունավետության կարևոր ցուցիչներից է նպաստի միջին չափի աճը։ Եթե նախկին համակարգում միջին նպաստը կազմում էր մինչև 30 000 դրամ, ապա նոր մոդելի շրջանակում այն հասնում է շուրջ 78 000 դրամի։ Սա նշանակում է, որ պետությունը ոչ միայն ճշգրտում է շահառուների շրջանակը, այլ նաև մեծացնում է աջակցության ազդեցությունը՝ իրական բացը լրացնելու նպատակով։

Միաժամանակ հին համակարգի հիմնական խնդիրներից էր այն, որ բազմաթիվ ընտանիքներ տարիներ շարունակ մնացել էին նպաստառու՝ անկախ սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի փոփոխություններից։ Նոր մոտեցումը նպատակ ունի խուսափել երկարաժամկետ կախվածությունից և նպաստը դիտարկել որպես ժամանակավոր աջակցություն։

Աշխատանքի խթանում՝ որպես համակարգի առանցք

Նոր մոդելի կարևոր նորարարություններից է աշխատունակ անձանց նկատմամբ կիրառվող մոտեցումը։ Ընտանիքի աշխատունակ անդամին համակարգում վերագրվում է եկամուտ, և նա ավտոմատ կերպով դառնում է զբաղվածության ծրագրերի շահառու։ Դիմումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես անապահովության նպաստի հայտ, այլ նաև որպես աշխատանքի որոնման հայտ։

Համակարգը համապատասխան աշխատանք է առաջարկում՝ հաշվի առնելով բնակության վայրը, կրթությունը և հմտությունները։ Եթե առաջարկվող աշխատանքը մի քանի անգամ անհիմն մերժվում է, վերագրվող եկամտի չափը փոփոխվում է, ինչը կարող է հանգեցնել համակարգից դուրս մնալու։

Այս մոտեցումը հստակ ուղերձ է փոխանցում՝ նպաստը չի կարող դիտարկվել որպես երկարաժամկետ եկամտի աղբյուր։ Երկարաժամկետ բարեկեցության հիմնական ճանապարհը աշխատանքն է։

Միևնույն ժամանակ, եթե շահառուն աշխատանքի է անցնում, նպաստը չի դադարեցվում անմիջապես։ Այն շարունակվում է ևս 12 ամիս՝ որպես անցումային աջակցություն, որպեսզի ընտանիքը կարողանա կայունանալ և խուսափել սոցիալական ցնցումներից։ Սա կարևոր մեխանիզմ է, որը խթանում է աշխատանքի անցնելը՝ նվազեցնելով «նպաստ կորցնելու» վախը։

Լիովին թվային համակարգ և խաչաձև ստուգումներ

Համակարգը ամբողջությամբ թվայնացված է։ Դիմումները ներկայացվում են առցանց և մշակվում են շուրջ 30 տվյալների շտեմարանների փոխգործելիության միջոցով։ Վերլուծվում են ընտանիքի անշարժ և շարժական գույքը, վարկային պարտավորությունները, նույն հասցեում գրանցված անձանց տվյալները և այլ ցուցանիշներ։

Սահմանված են նաև բացառող գործոններ, որոնց առկայության դեպքում դիմումը մերժվում է։ Եթե նման գործոններ չկան, գործընթացը շարունակվում է՝ պարտադիր սոցիալական աշխատողի տնայցով։ Վերջնական որոշումը կայացվում է տվյալների մշակման և տեղում գնահատման համադրությամբ։

Նպաստը նշանակվում է 12 ամիս ժամկետով, որից հետո անհրաժեշտ է նոր դիմում և տվյալների վերագնահատում։ Սա ապահովում է պարբերական վերահսկողություն և համակարգի արդիականություն։

Գյուղական և քաղաքային տարբերություններ

Չնայած համակարգը գործում է նույն սկզբունքով թե՛ քաղաքային, թե՛ գյուղական բնակավայրերում, գյուղական համայնքների դեպքում հաշվի են առնվում նաև գյուղատնտեսական ակտիվները՝ անասնապահական կենդանիներ, գյուղատնտեսական նշանակության հողեր։ Սա կարևոր է իրական եկամուտների ավելի ամբողջական գնահատման համար։

Սոցիալական քաղաքականության նոր փիլիսոփայություն

Նոր համակարգը միայն տեխնիկական փոփոխություն չէ։ Այն արտացոլում է սոցիալական քաղաքականության գաղափարական վերանայում։ Աջակցությունը դիտարկվում է որպես ժամանակավոր կամուրջ դեպի արժանապատիվ բարեկեցություն՝ աշխատանքի և կրթության միջոցով, այլ ոչ թե որպես երկարաժամկետ կախվածության մեխանիզմ։

Եթե փորձարկման փուլը հաջողությամբ ավարտվի և կատարվեն անհրաժեշտ իրավական փոփոխությունները, Հայաստանը կարող է ունենալ ավելի արդիական, թվայնացված և միջազգային չափանիշներին մոտեցող սոցիալական աջակցության համակարգ։

Այս փոփոխությունը կարող է դառնալ սոցիալական քաղաքականության ամենակարևոր բարեփոխումներից մեկը վերջին տարիներին՝ ուղղված ոչ միայն աղքատության մեղմմանը, այլև սոցիալական շարժունակության խթանմանը։