Պատերազմի սկսվելուց ութ ամիս անց Իրանը և Միացյալ Նահանգները շարունակում են մնալ «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» վիճակում՝ առանց որևէ խոշոր ռազմական գործողություն իրականացնելու և դիվանագիտական բանակցություններում որևէ էական առաջընթացի։ Միևնույն ժամանակ, Հորմուզի նեղուցով անցնող նավթատարները շարունակում են թիրախավորվել Իրանի կողմից։
ԱՄՆ-ի նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ եթե Իրանի միջուկային ծրագրի և Հորմուզի նեղուցի շուրջ բանակցությունները վերսկսվեն, Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի ռազմական հարձակումները վերսկսելու հավանականությունը «շատ ցածր է»։ Այնուամենայնիվ, նա հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ի ուժերը, տարածաշրջանում տեղակայելով երեք ավիակիր, պատրաստ են կրկին հարված հասցնել Իրանի ներսում գտնվող ենթակառուցվածքային թիրախներին։
Մյուս կողմից՝ Իրանի պաշտոնյաները և Կատարը, որը միջնորդի դեր է խաղում Միացյալ Նահանգների հետ բանակցություններում, շատ տեղեկություններ չեն հրապարակել բանակցությունների վերջին կարգավիճակի մասին։
Իրանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Մոհսեն Ռեզային հայտարարել է, որ իրենց դեմ պատերազմն արդեն իսկ լուրջ վնաս է հասցրել ԱՄՆ-ի կառավարությանը։
«Իրանի դեմ պատերազմն արդեն իսկ կործանել է ԱՄՆ-ի կառավարությանը։ Սակայն Վաշինգտոնը շարունակում է հուսահատ պայքար մղել՝ խաղամոլի նման, որը կորցնում է ամեն ինչ։ Ժամանակն է դադարեցնել այս խաղը»,- հայտարարել է Ռեզային։
Նա նաև մեղադրել է ԱՄՆ-ին գոյություն չունեցող բանակցությունների մասին կեղծ տեղեկություններ տարածելու և Արևմտյան Ասիայում ձևավորվող նոր աշխարհակարգը չընդունելու մեջ։ Թեհրանում կոշտ գծի կողմնակիցները ԱՄՆ-ի միջանկյալ ընտրությունների արդյունքները համարել են Թրամփի քաղաքական դիրքերի թուլացման նշան։ Նրանք կարծում են, որ պատերազմի հետևանքով էներգակիրների թանկացման պատճառով ԱՄՆ-ի քաղաքացիների շրջանում առաջացած դժգոհությունը կարող է Վաշինգտոնին ավելի մոտեցնել Իրանի պահանջների ընդունմանը, այդ թվում՝ էներգետիկ մատակարարումներն ապահովելու համար միջուկային ծրագրի շարունակմանը և Հորմուզի նեղուցի նկատմամբ Իրանի վերահսկողության դիրքերի պահպանմանը։
Սակայն հարկ է նշել, որ Մերձավոր Արևելքում դիվանագիտական ակտիվությունն աճել է ԱՄՆ-ի միջանկյալ ընտրություններից հետո։ Կատարը հայտարարել է, որ նոյեմբերի 9-ին ԱՄՆ-ի նախագահ Թրամփը խոսել է երկրի էմիր շեյխ Թամիմ բին Համադ ալ Թանիի հետ Պարսից ծոցում լարվածության նվազեցման մասին։
Թրամփը գերազանց է գնահատել բանակցությունները, որոնք Սպիտակ տանն անցկացրել է Կատարի վարչապետ Մուհամմեդ բեն Աբդել Ռահման Ալ Թանիի հետ։ Նա հայտնել է նաև, որ Իրանը բանակցություններ է վարում Միացյալ Նահանգների հետ և դա անում է «շատ քաղաքավարի»։
Հարկ է նշել, որ Կատարը միջնորդի դեր է կատարում Իրանի և ԱՄՆ-ի միջև հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցություններում։
Մինչ շարունակվում են Իրանի և Ամերիկայի բարձրաստիճան պաշտոնյաների հանդիպման հնարավորության մասին ենթադրությունները, Իրանի արտգործնախարար Սեյեդ Աբբաս Արաղչին անհիմն է որակել ԱՄՆ-ի փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի և Իրանի Գերագույն ազգային անվտանգության խորհրդի քարտուղար Մոհսեն Ռեզայիի միջև հանդիպման մասին տեղեկությունները և ընդգծել, որ նման հանդիպման ծրագրեր չկան։
Թրամփի խոսքով՝ Քաթարը, Սաուդյան Արաբիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Բահրեյնը, Քուվեյթը և մի շարք այլ երկրներ նախընտրում են պահպանել ներկայիս իրավիճակը՝ շարունակելով պատմության մեջ ամենամեծ ծովային շրջափակումը և «Երկաթե դարպաս» նոր գործողությունը, որը ներառում է ինչպես ցամաքային, այնպես էլ ծովային ուղղությունները։
Պետք է ուշադրություն դարձնել, որ այս համատեքստում խնդիրը չի սահմանափակվում միայն Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև երկկողմ հարաբերություններով։ Տարածաշրջանի երկրները նույնպես մտահոգված են շարունակվող լարված իրավիճակով և գիտակցում են, որ հակամարտության ցանկացած սրում կարող է ավելի լայն ընդգրկում ունենալ։
Իհարկե, նկատի ունենալով Ծոցի երկրների երկարատև տնտեսաքաղաքական հարաբերություններն Իրանի հետ՝ Կատարը ցանկանում է ցույց տալ, որ արդյունավետ դեր ունի տարածաշրջանային զարգացումներում և կարող է ազդեցիկ լինել լարվածության նվազեցման և հակամարտող կողմերի դիրքորոշումների մերձեցման գործում։ Իհարկե, այս ջանքերը պարտադիր չէ, որ նշանակեն, թե կարճաժամկետ հեռանկարում համաձայնության կհասնեն, այլ ցույց են տալիս, որ հաղորդակցության ուղիները դեռևս ակտիվ են։
Իրանի և ԱՄՆ-ի միջև հակամարտությունը լուծելու նպատակով Կատարի կողմից ներկայացված հանգուցալուծման երկօրյա ծրագիրը փորձ է՝ կանխելու պատերազմի վերսկսումը և սկսելու Թեհրանի ու Վաշինգտոնի միջև վստահության ամրապնդման բանակցությունների և երկարատև համաձայնության կայացման փուլը։ Դրա հիմնական առանցքները ներառում են Հորմուզի նեղուցի վերաբացումը, Իրանի դեմ սահմանված տնտեսական շրջափակման մի մասի կրճատումը և Իրանի ակտիվների պայմանական ազատումը։ Սակայն պարտավորությունների կատարման կարգի և փոխադարձ երաշխիքների շուրջ վեճը դեռ մնում է չլուծված։ Այս փուլից հետո ավելի բարդ միջուկային բանակցություններ են սպասվում։ Միևնույն ժամանակ, Իսրայելում քաղաքական զարգացումները և ԱՄՆ-ի ներքին տարաձայնությունները՝ պատերազմի և Նեթանյահուի վարչապետ դառնալու վերաբերյալ անորոշության պայմաններում, կարող են ազդել դիվանագիտական գործընթացի կամ նոր հարձակումների հնարավորության վրա։
Թվում է, թե Վաշինգտոնի սկզբնական հաշվարկները՝ Իրանի վրա տնտեսական և ռազմական ճնշման ազդեցության չափի վերաբերյալ, չէին համապատասխանում ներկայիս իրականությանը։
Թրամփը և նրա թիմը Սպիտակ տանը կարծում էին, որ ճնշման ուժեղացումը կարող է ստեղծել մի իրավիճակ, երբ Իրանը ստիպված կլինի ընդունել մյուս կողմի պահանջները, բայց դա տեղի չի ունեցել։ Նման իրավիճակում Միացյալ Նահանգները ստիպված է նաև դիտարկել այլ տարբերակներ՝ կապված Իրանի հետ պատերազմի ճգնաժամի և Պարսից ծոցի էներգետիկ փոխադրման ուղիների վերահսկողության հետ։
Նման պայմաններում կարող են ջանքեր գործադրվել Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև միջնորդական գործընթացում այլ միջազգային դերակատարների, այդ թվում՝ Չինաստանի և Ռուսաստանի, ներգրավման ուղղությամբ՝ տարաձայնությունները նվազեցնելու համար։ Դիվանագիտական խողովակների վերաակտիվացումը պետք է գնահատվի փոփոխվող հանգամանքների և տարբեր գործող անձանց հաշվարկների համատեքստում։ ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի դեմ տնտեսական և քաղաքական ճնշումը չի կարողացել հասնել Թրամփի սպասած արդյունքներին, և սա մեծացրել է այլ տարբերակներ քննարկելու անհրաժեշտությունը։
Եթե Իրանը համաձայնի վերաբացել Հորմուզի նեղուցը, իսկ Վաշինգտոնը համաձայնի ֆինանսական ռեսուրսների մասնակի ազատմանը և շրջափակման սահմանափակ մեղմացմանը, սա կարող է դիտվել որպես փոխադարձ վստահության փորձություն։ Թեհրանի և Վաշինգտոնի միջև կարևորագույն անհամաձայնություններից մեկն այն է, թե ինչպես պետք է իրականացնել Հորմուզի նեղուցի և Իրանի տնտեսական շրջափակման հետ կապված պարտավորությունները։ Սակայն ակտիվ դիվանագիտությունը չի նշանակում, որ համաձայնությունը մոտ է, և որևէ արդյունքի հասնելու համար կողմերը պետք է ճկունություն ցուցաբերեն իրենց դիրքորոշումներում և հեռու մնան առավելապաշտական մոտեցումներից։
ՍԱՀԱԿ ՇԱՀՄՈԻՐԱԴՅԱՆ
Քաղաքական մեկնաբան և Իրանի հարցերով փորձագետ
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: