Հայ-ադրբեջանական բանակցային գործընթացի շրջանակներում Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը խաղաղության պայմանագրի ստորագրման համար առաջ է քաշել կոնկրետ նախապայմաններ, որոնց շարքում ամենագլխավոր և անզիջում պահանջը ՀՀ սահմանադրության փոփոխությունն է։ Պաշտոնական Բաքուն ամենաբարձր մակարդակով բազմիցս և առանց դիվանագիտական քողարկումների հայտարարել է, որ խաղաղության պայմանագիրը չի կարող կնքվել, քանի դեռ Հայաստանի Մայր օրենքի նախաբանում պահպանվում է հղումը Հայաստանի Անկախության հռչակագրին, որտեղ խոսվում է Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին, ինչը Ադրբեջանի կողմից որակվում է որպես տարածքային պահանջ իր նկատմամբ։
Այս ուղիղ և վերջնագրային պահանջների ֆոնին, սակայն, ՀՀ իշխանությունները փորձում են հարցը տեղափոխել բոլորովին այլ հարթություն՝ հանրությանը ներկայացնելով այնպես, թե իբր սահմանադրական փոփոխությունները կամ նոր Սահմանադրության ընդունումը բացառապես Հայաստանի ներքին գործն է, ներքին օրակարգի մաս և հասունացած հանրային պահանջ, որը միտված է պետականության հայեցակարգային վերաիմաստավորմանն ու իրական Հայաստանի տեսլականի ամրագրմանը։
Իշխանական քարոզչամեքենան հետևողականորեն հերքում է, որ այդ քայլին գնում է Ադրբեջանի ճնշման ներքո, սակայն ժամանակագրական և բովանդակային համընկնումներն այնքան ակնհայտ են, որ իշխանությունների փաստարկները չեն դիմանում քննադատության։ Երբ Բաքվից պահանջում են հեռացնել Անկախության հռչակագրին արվող հղումը, իսկ Երևանից անմիջապես սկսում են խոսել նոր Սահմանադրություն ունենալու անհրաժեշտության մասին՝ թիրախավորելով հենց նույն հռչակագրի դրույթները, ակնհայտ է դառնում, որ ներքին պահանջի մասին պնդումներն ընդամենը քաղաքական շղարշ են՝ արտաքին պարտադրանքը ներքին լսարանի համար մարսելի դարձնելու նպատակով։
Հատկանշական և, միևնույն ժամանակ, մտահոգիչ է այն հանգամանքը, թե ինչպիսի հետևողականությամբ և վճռականությամբ են ՀՀ իշխանությունները առաջ մղում այս արհեստական օրակարգը, ինչը վկայում է այն մասին, որ նրանց համար այս թեման ունի գերակա, գուցեև իշխանության պահպանման կամ արտաքին պայմանավորվածությունների կատարման տեսանկյունից կենսական նշանակություն։ Իրենց նպատակներին հասնելու և սահմանադրական փոփոխությունների գործընթացն ավարտին հասցնելու համար իշխող քաղաքական ուժի ներկայացուցիչները՝ ղեկավարից սկսած, նույնիսկ չեն բացառում քաղաքական ամենասուր գործիքակազմի կիրառումը՝ ներառյալ Ազգային ժողովի շրջափակումը կամ անգամ արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների գնալու հնարավորությունը, որպեսզի փորձեն ստանալ քաղաքացիների մանդատը՝ մայր օրենքը վերախմբագրելու համար։
Նման պատրաստակամությունը՝ երկիրը տանելու ներքաղաքական նոր ցնցումների և համապետական քվեարկությունների՝ միայն թե օրակարգից դուրս բերվի Անկախության հռչակագրի հղումը, էլ ավելի է ամրապնդում այն համոզմունքը, որ գործընթացի իրական պատվիրատուն Հայաստանի հասարակությունը չէ, քանի որ սոցիոլոգիական և հանրային տրամադրությունների որևէ ուսումնասիրություն չի արձանագրել, որ սոցիալտնտեսական և անվտանգային բազմաթիվ մարտահրավերների առջև կանգնած ՀՀ քաղաքացու առաջնահերթությունը երկրի սահմանադրության փոփոխությունն է։ Հետևաբար, իշխանությունների այս շտապողականությունն ու ճկունությունը՝ ցանկացած գնով հասնելու սահմանադրական տեքստի վերափոխմանը, ուղղակիորեն ածանցվում է ադրբեջանական կողմի առաջ քաշած նախապայմաններից։
Սակայն այս ամբողջ գործընթացում ամենավտանգավոր և ռազմավարական առումով ամենակործանարար երևույթը ոչ միայն կոնկրետ իրավական տեքստի փոփոխությունն է կամ պետության հիմնադիր փաստաթղթից՝ Անկախության հռչակագրից հրաժարումը, այլ այն վտանգավոր նախադեպը, որը կարող է ձևավորվել միջպետական հարաբերություններում և Հայաստանի ինքնիշխանության ընկալման մեջ։ Միջազգային պրակտիկայում հանդիպում է նման օրինաչափություն, որ եթե արտաքին, առավել ևս՝ հակառակորդ պետության օրակարգը մեկ անգամ անցնում է՝ հատկապես գլխավոր օրենքի փոփոխության տեսքով, ապա այդ մեխանիզմն անխուսափելիորեն դառնալու է պարբերական և, ինչու ոչ, անկասելի։
Զիջելով պետության ամենաբարձր իրավական ակտի՝ Սահմանադրության հարցում, պաշտոնական Երևանը փաստացի լեգիտիմացնում է Ադրբեջանի իրավունքը՝ միջամտելու Հայաստանի ներքին գործերին, օրենսդրական դաշտին և պետական կառուցվածքին։
Ժամանակի ընթացքում, տեսնելով, որ շանտաժի և ուժի սպառնալիքի լեզուն արդյունք է տալիս, Ադրբեջանը անկասկած ներկայացնելու է նորանոր՝ էլ ավելի ծանր պահանջներ՝ սկսած Հայաստանի զինված ուժերի թվաքանակի և սպառազինության սահմանափակումից, կրթական ծրագրերի ու պատմության դասագրքերի վերանայումից, մինչև ապագայում, այսպես կոչված, «արևմտյան ադրբեջանցիների» վերադարձի իրավունքի սահմանադրական ամրագրում և տարածքային նոր զիջումներ։
Արսեն ՍԱՀԱԿՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: