Տնտեսական քաղաքականության իրական մարտահրավերը ոչ թե աճի տեմպը պահպանելն է, այլ դրա հիմքն ընդլայնելը. «Փաստ»

Հայաստանում տնտեսական ակտիվության աճը 2026 թվականի հունվար–սեպտեմբերին դանդաղել է՝ կազմելով տարեկան 6,9 %՝ 2025 թվականի նույն ժամանակահատվածի 7,6 %-ի դիմաց։ Առաջին հայացքից յոթ տոկոսին մոտ աճը կարող է բավարար, նույնիսկ գրավիչ թվալ, սակայն ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի նախնական տվյալների մանրամասն ուսումնասիրումը ցույց է տալիս, որ այդ միջին թվի հետևում թաքնված է խիստ անհավասար պատկեր։ Տնտեսության մի մասն աճում է երկնիշ տեմպերով և նույնիսկ արագացնում է իր ընթացքը, իսկ մյուս մասը կա՛մ լճանում է, կա՛մ նկատելի հետընթաց է ապրում։ Հենց այդ անհամաչափության պատճառով խոսքը ոչ թե պարզապես աճի դանդաղման, այլ աճի կառուցվածքի աստիճանական վերադասավորման մասին է. վերադասավորում, որի հետևանքները կարևոր են ինչպես տնտեսական քաղաքականության, այնպես էլ երկրի արտաքին տնտեսական կայունության համար։

Տնտեսական ակտիվության դանդաղումը մեծապես պայմանավորված է երկու հանգամանքով։ Առաջինը երկրի տնտեսության ամենախոշոր հատվածի՝ առևտրի ոլորտի աճի թուլացումն է. նախորդ տարվա 3,5 %-ից այդ ոլորտի աճն իջել է մինչև մոտ 0,6 %, այսինքն՝ գործնականում լճացման։ Երկրորդը էներգետիկ ոլորտի աճի դանդաղումն է՝ 8,2 %-ից մինչև 3,6 %։ Առևտրի ոլորտի դերն այս հաշվարկում հատկապես մեծ է, քանի որ ինը ամսվա ընթացքում նրա ծավալը գերազանցել է 5 տրիլիոն դրամը (մոտ 13,5 միլիարդ դոլար), և նման բազայի վրա երեք տոկոսային կետին մոտ դանդաղումն ամբողջ տնտեսության միջին ցուցանիշի վրա ազդում է ավելի շատ, քան փոքր ոլորտներում տեղի ունեցող շատ ավելի ցայտուն տատանումները։

Բացարձակ ծավալների համադրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացնել տնտեսության կառուցվածքը։ Առևտրի ոլորտը առաջատար է՝ ավելի քան 5 տրիլիոն դրամով, երկրորդը ծառայություններն են՝ 3,5 տրիլիոնով, երրորդը՝ արդյունաբերությունը՝ 2,4 տրիլիոն դրամով (6,4 միլիարդ դոլար), այնուհետև գալիս են գյուղատնտեսությունը և շինարարությունը՝ համապատասխանաբար 677,1 և 583,8 միլիարդ դրամով։ Առևտրի և ծառայությունների ոլորտները միասին կազմում են նշված հինգ ոլորտների համախմբված ծավալի շուրջ 70 %-ը, ինչը ցույց է տալիս, որ երկրի տնտեսությունը մեծ չափով հենվում է շուկայական և սպասարկման գործունեության վրա, իսկ արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և շինարարության համատեղ կշիռը մնում է մոտ 30 %-ի սահմաններում։

Այս համադրությունը մեթոդաբանորեն կոպիտ է, քանի որ ոլորտների ցուցանիշները հաշվարկվում են տարբեր սկզբունքներով, և դրանց գումարը չի համընկնում համախառն ներքին արդյունքի հետ, սակայն ընդհանուր համամասնությունները բավական պատկերավոր են։ Եթե այս ծավալները համադրենք աճի տեմպերի հետ, կարելի է կոպիտ հաշվարկով գնահատել, թե որ ոլորտն ինչ չափով է ձևավորել ընդհանուր աճը։ Ծառայությունների ոլորտի 13 % աճը նշանակում է շուրջ 0,4 տրիլիոն դրամի հավել յալ ծավալ, ինչը նշված ոլորտների ընդհանուր հավելաճի մոտ 60 %-ն է։ Արդյունաբերությունն ավելացրել է մոտ 0,13 տրիլիոն դրամ՝ շուրջ 20 %, շինարարությունը՝ մոտ 0,12 տրիլիոն դրամ՝ շուրջ 18 %, իսկ առևտրի ոլորտի ներդրումն ընդամենը մոտ 5 % է։ Գյուղատնտեսությունը, ընդհակառակը, ունեցել է բացասական ներդրում՝ կրճատելով ընդհանուր հավելաճը մոտ 5 %-ով։ Այլ կերպ ասած՝ 2026 թվականի ինը ամսվա աճը մոտավորապես երեք հինգերորդով ապահովվել է ծառայությունների ոլորտի կողմից, իսկ մնացած մասը գրեթե հավասարապես բաշխվել է արդյունաբերության և շինարարության միջև։

Սեպտեմբերի ոլորտային պատկերը՝ աճի տեմպի փոփոխության տեսքով, նույնպես խայտաբղետ է։ Արդյունաբերական ոլորտի աճը արագացել է 1,9 %-ից մինչև 4,2 %, մինչդեռ մեկ տարի առաջ նույն ցուցանիշը, ընդհակառակը, դանդաղել էր 10,7 %-ից մինչև 5,1 %, այսինքն՝ այս տարի արդյունաբերությունը սեպտեմբերին զարգացել է նախորդ տարվա միտումին հակառակ ուղղությամբ։ Շինարարության աճը սեպտեմբերին դանդաղել է 16,9 %-ից մինչև 8,5 %՝ գրեթե կիսվելով, թեև մնում է բավական բարձր։Ծառայությունների ոլորտի աճը մնացել է 1,3 %-ի մակարդակում՝ առանց փոփոխության, իսկ առևտրի ոլորտում այն 1,3 %-ից հասել է 1,4 %-ի, ինչը գործնականում նշանակում է շարունակվող լճացում։

Էներգետիկ ոլորտում պատկերն ամենաքիչ սփոփիչն է. 3,8 % աճից ոլորտն անցել է 15,9 % անկման։ Եթե սեպտեմբերը համեմատենք 2025 թվականի սեպտեմբերի հետ տարեկան կտրվածքով, պատկերն ավելի խիստ է. տվյալների այդ տարբերակում էներգետիկայի և արդյունաբերության ոլորտներում գրանցվել է անկում՝ համապատասխանաբար 9,8 % և 4,5 %, մինչդեռ շինարարության տարեկան աճը կազմել է 25,9 %, ծառայություններինը՝ 15,1 %։ Մեկ տարի առաջ՝ 2025 թվականի սեպտեմբերին, 2024 թվականի սեպտեմբերի համեմատ, բոլոր ոլորտներն աճ էին գրանցել. շինարարությունը՝ 22 %-ով, էներգետիկան՝ 17,1 %-ով, արդյունաբերությունը՝ 10,1 %-ով, ծառայությունները՝ 7,9 %-ով, իսկ առևտուրը՝ 0,9 %-ով։

Հարկ է նկատել, որ արդյունաբերության համար սեպտեմբերի երկու ցուցանիշները՝ աճի 1,9 %-ից 4,2 %-ի արագացումը և 4,5 % տարեկան անկումը, վերաբերում են հաշվարկման տարբեր կտրվածքների, ուստի դրանք պետք է դիտել առանձին, այլ ոչ թե իրար հակադրել։ Այս համեմատությունը ցույց է տալիս երկու կարևոր բան։ Նախ՝ աճի ընդհանուր պատկերը ավելի ու ավելի է կախվածություն ձեռք բերում երկու ոլորտից՝ շինարարությունից և ծառայություններից, որոնք շարունակում են աճել բարձր բազայի պայմաններում, մինչդեռ արդյունաբերությունն ու էներգետիկան, որոնք նախորդ տարի աճում էին միաժամանակ և ուժեղ, այժմ հայտնվել են ճնշման տակ։ Երկրորդ հանգամանքն այն է, որ նախորդ տարվա բարձր բազան, մասնավորապես էներգետիկայում (17,1 %) և արդյունաբերության մեջ (10,1 %), թույլ է տալիս մասամբ բացատրել այժմ գրանցվող անկումը, ինչը նշանակում է, որ այն չպետք է ընկալվի որպես կառուցվածքային խնդրի վերջնական ապացույց մինչև հաջորդ ամիսների տվյալների հրապարակումը։

Համադրելով այս բոլոր փաստերը՝ կարելի է առանձնացնել երեք հիմնական եզրահանգում։ Առաջինն այն է, որ աճի աղբյուրների հիմքը նեղանում է։ Երբ ծառայությունները և շինարարությունն ապահովում են աճի գերակշիռ մասը, իսկ առևտուրը, էներգետիկան, գյուղատնտեսությունը և արտահանումը թուլանում են, տնտեսությունը դառնում է առավել զգայուն այն գործոնների նկատմամբ, որոնք ձևավորում են հենց այդ երկու ոլորտների աշխուժությունը՝ ներքին պահանջարկ, ներդրումային ծախսեր, վարկավորման պայմաններ, հանրային ծախսերի ծավալ և արտաքին հոսքեր։ Շինարարության աճը 25 %-ին մոտ մակարդակում պահպանելը երկարաժամկետ հեռանկարում դժվար է, իսկ սեպտեմբերին այդ ոլորտում աճի տեմպի նկատելի կրճատումը՝ 16,9 %-ից մինչև 8,5 %, թեև մեկ ամսվա տվյալ է, արժանի է հետագա հետևման։ Երկրորդը արտաքին հավասարակշռման հարցն է։ Ներմուծման աճի շարունակման և արտահանման թուլության պայմաններում արտաքին առևտրի պակասորդը կմեծանա, ինչը երկարաժամկետ հեռանկարում պահանջում է ծառայությունների արտահանման, արտաքին ներդրումների և այլ հոսքերի կողմից համարժեք հավասարակշռում։ Մյուս հանգամանքն այն է, որ արդյունաբերության կայուն 5,8 % աճը ծառայում է որպես հավասարակշռող գործոն, քանի որ, ծառայություններից և շինարարությունից բացի, ձևավորում է երրորդ՝ առավել շոշափելի արտադրական հենարան, որի դերը կմեծանա, եթե ոլորտի աճը պահպանվի էներգետիկայի թուլացման պայմաններում։

Վերջին հաշվով, տնտեսական քաղաքականության իրական մարտահրավերը ոչ թե աճի տեմպը պահպանելն է ինքնին, այլ դրա հիմքն ընդլայնելը՝ այնպես, որ աճը դադարի կախված լինել մեկ-երկու ոլորտի աշխուժությունից և սկսի հենվել արտադրության, արտահանման և ներդրումների առավել լայն ու կայուն համադրության վրա։

Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Փաստ» թերթի այսօրվա համարում։