Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն Հովիկ Ավանեսով
2026 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Մատենադարանում անցկացվող՝ բնությանը և մշակույթին նվիրված միջազգային հանդիպման շրջանակներում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնի փոխտնօրեն Ջյոտի Հոսագրահարի՝ NEWS.am-ի հետ զրույցում հնչեցրած պատասխանը լուրջ հարցեր է առաջացնում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ իր մանդատի, մասնագիտական պատասխանատվության և մշակութային ժառանգության պաշտպանության ոլորտում ստանձնած պարտավորությունների իրականացման վերաբերյալ։
Արցախում հայկական եկեղեցիների և պատմամշակութային հուշարձանների ոչնչացման մասին հարցին ի պատասխան՝ պաշտոնյան հայտարարել է, որ չի կարող մեկնաբանել այդ դեպքերը, քանի որ տեղյակ չէ դրանց մասին։ Իսկ երբ լրագրողը կրկին անդրադարձել է վանդալիզմի վերաբերյալ տարածվող տեղեկություններին և հայկական մշակութային ժառանգության պահպանության շուրջ հայ հասարակության խոր մտահոգությանը, պատասխանը եղել է ընդամենը՝ «Կներեք, ես պետք է գնամ»։
Այս պատասխանը ոչ միայն մտահոգիչ է, այլև լուրջ հարցադրումներ է առաջացնում այն կառույցի մասնագիտական գործունեության վերաբերյալ, որի հիմնական ուղղություններից մեկը համաշխարհային մշակութային ժառանգության պահպանությանն աջակցելն է։
Անտեղյակությունը՝ որպես պատասխանատվությունից խուսափելու արդարացում
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնի փոխտնօրենի հայտարարությունը բնականաբար առաջացնում է հարցեր․ ինչպե՞ս կարող է միջազգային կառույցի բարձրաստիճան ներկայացուցիչը չտիրապետել մի խնդրի վերաբերյալ տեղեկություններին, որը վերաբերում է պատմական, կրոնական և մշակութային բացառիկ արժեք ներկայացնող հուշարձանների համակարգված ոչնչացմանը, և ինչո՞ւ նման հարցադրումը չի դարձել առնվազն փաստերի ստուգման, մասնագիտական ուսումնասիրության ու համապատասխան արձագանքի անհրաժեշտության մասին հայտարարության առիթ։
Եթե պաշտոնյան իսկապես տեղեկացված չէ, ապա դա ոչ թե խնդրի ավարտն է, այլ դրա ուսումնասիրությունը սկսելու հիմքը։ Միջազգային կազմակերպության ներկայացուցչի պատասխանատվությունը չի սահմանափակվում միայն այն հարցերին պատասխանելով, որոնց վերաբերյալ նա տվյալ պահին պատրաստի տեղեկություն ունի։ Նրա պարտականությունն է նաև ընդունել խնդրի լրջությունը, ուղղորդել այն համապատասխան մասնագիտական ստորաբաժանումներին և հստակեցնել, թե ինչ մեխանիզմներով կարող են ուսումնասիրվել ներկայացված ահազանգերը։
Անտեղյակությունը չի կարող ծառայել որպես անգործության արդարացում, հատկապես այն դեպքում, երբ խոսքը վերաբերում է մարդկության մշակութային հիշողության պահպանությանը։
Ավելին՝ եթե ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնի բարձրաստիճան ներկայացուցիչը հրապարակայնորեն հայտարարում է, որ տեղյակ չէ Արցախի հայկական եկեղեցիների ոչնչացման մասին տարածվող տեղեկություններից, ապա անհրաժեշտ է պարզաբանել՝ արդյոք կենտրոնը հետևում է այդ տարածքում մշակութային ժառանգության վիճակին, ինչ տեղեկատվություն է ստացել, ինչ ուսումնասիրություններ են իրականացվել և ինչ քայլեր են ձեռնարկվում հնարավոր վնասները փաստագրելու ուղղությամբ։
Սակայն այս իրավիճակում խնդիրը չի սահմանափակվում միայն մեկ պաշտոնյայի անձնական տեղեկացվածությամբ։ Առավել կարևոր է հասկանալ, թե ինչպես է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն իրականացնում տեղեկատվության հավաքագրման, ստուգման և մասնագիտական գնահատման իր գործառույթները, երբ խոսքը վերաբերում է մշակութային ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ շարունակաբար բարձրաձայնվող մտահոգություններին։
Արցախում մշակութային ցեղասպանության վերաբերյալ բազմաթիվ փաստեր են հրապարակվել․ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն չպետք է անտեսի դրանք
Արցախի մշակութային ժառանգության վտանգված վիճակի, հայկական եկեղեցիների ու վանքերի վնասման կամ ոչնչացման, պատմական միջավայրի փոփոխության և հայկական մշակութային ինքնության խեղաթյուրման վերաբերյալ տարիներ շարունակ հրապարակվել են բազմաթիվ փաստագրական նյութեր, հետազոտություններ, վերլուծություններ և ահազանգեր։ Դրանք ներկայացվել են մասնագիտացված կառույցների, անկախ ակադեմիական հարթակների, հասարակական կազմակերպությունների, հետազոտողների և մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող այլ նախաձեռնությունների կողմից։
Մասնավորապես, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանության, մշտադիտարկման և փաստագրման ուղղությամբ հրապարակումներ են իրականացրել՝
Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակը, որը հետևողականորեն բարձրաձայնում է Արցախի պատմամշակութային հուշարձանների պահպանության, դրանց վնասման, ոչնչացման և պատմական ինքնության խեղաթյուրման վերաբերյալ մտահոգությունները՝ հանրայնացնելով համապատասխան փաստեր, նյութեր ու արբանյակային պատկերներ։
MONUMENT WATCH անկախ ակադեմիական հարթակը, որը մասնագիտական դիտարկումների և ակադեմիական հետազոտությունների միջոցով փաստագրում ու վերլուծում է Արցախի և տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության վիճակը՝ ուշադրություն դարձնելով հուշարձանների պահպանությանն առնչվող առանցքային խնդիրներին։
«Արցախի մշակույթի և տուրիզմի զարգացման գործակալություն» հասարակական կազմակերպությունը, որը մասնակցում է Արցախի մշակութային ժառանգության հանրայնացմանն ու դրա պահպանության հարցերի բարձրաձայնմանը։
Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամը, որը զբաղվում է հայկական ճարտարապետական ժառանգության ուսումնասիրությամբ և փաստագրմամբ։
Արցախի պատմական միջավայրի պահպանության պետական ծառայությունը, որի գործունեությունը կապված է Արցախի պատմական միջավայրի, հուշարձանների և մշակութային արժեքների պահպանության ու փաստագրման հետ։
«Կովկասի ժառանգության մշտադիտարկում» (Caucasus Heritage Watch) գիտահետազոտական նախաձեռնությունը, որն արբանյակային պատկերների ուսումնասիրության միջոցով մշտադիտարկում է տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության օբյեկտների վիճակը։
Այս կառույցների և այլ մասնագիտական ու հասարակական նախաձեռնությունների հրապարակումները կարևոր տեղեկատվական հիմք են ստեղծում Արցախի մշակութային ժառանգության վիճակը գնահատելու, հուշարձանների փոփոխությունները փաստագրելու և դրանց պահպանության հարցը միջազգային օրակարգում պահելու համար։
Առանձնահատուկ ընդգծման կարիք ունի այն հանգամանքը, որ այս հրապարակումները ոչ միայն լայն տարածում են ստանում հանրային և մասնագիտական տեղեկատվական հարթակներում, այլև պարբերաբար փոխանցվում են համապատասխան մասնագիտացված կառույցներին, այդ թվում՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին։ Հետևաբար, Արցախի մշակութային ժառանգության վիճակի վերաբերյալ տեղեկատվությունը չի սահմանափակվում առանձին հրապարակումներով կամ հասարակական շրջանակներում շրջանառվող մտահոգություններով։ Խոսքը փաստագրական նյութերի, մասնագիտական ուսումնասիրությունների և հետազոտությունների մասին է, որոնք հանրայնացվում են, տարածվում և ներկայացվում են միջազգային ուշադրությանն արժանի խնդիրների համատեքստում։
Այս հանգամանքն առավել էական է դարձնում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնի փոխտնօրենի հայտարարությունը և առաջացնում հիմնավոր հարցեր․ եթե Արցախի մշակութային ժառանգության վերաբերյալ նյութերը լայնորեն տարածվում են և պարբերաբար փոխանցվում համապատասխան կառույցներին, այդ թվում՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին, ապա ինչո՞ւ է կենտրոնի բարձրաստիճան ներկայացուցիչը հայտարարում, որ տեղյակ չէ դրանց մասին։
Արդյո՞ք ստացված նյութերը հասել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համապատասխան ստորաբաժանումներին։ Արդյո՞ք դրանք ուսումնասիրվել են։ Ի՞նչ ընթացակարգերով են դիտարկվել այդ հրապարակումները, և ի՞նչ քայլեր են ձեռնարկվել կամ նախատեսվում ձեռնարկել դրանցում բարձրացված խնդիրների առնչությամբ։
Այս հարցերը պահանջում են հստակ պատասխաններ։ Եթե պաշտոնյան տեղյակ չէ հրապարակված նյութերին, ապա անհրաժեշտ է պարզաբանել ոչ միայն նրա անձնական տեղեկացվածության աստիճանը, այլև կազմակերպության ներսում տեղեկատվության շրջանառության, ստուգման և մասնագիտական գնահատման մեխանիզմների արդյունավետությունը։
Մշակութային ժառանգության պահպանության ոլորտում միջազգային կառույցի գործունեությունը չի կարող հիմնվել միայն պաշտոնական հաղորդագրությունների կամ առանձին պետությունների տրամադրած տեղեկությունների վրա։ Անհրաժեշտ է նաև ուշադրություն դարձնել անկախ հետազոտողներին, ակադեմիական կառույցներին, արբանյակային մշտադիտարկման տվյալներին և մասնագիտական փաստագրությանը։
Մենք չենք պահանջում չստուգված տեղեկությունները ներկայացնել որպես հաստատված փաստեր։ Մենք պահանջում ենք, որ հրապարակված նյութերը պատշաճ ուսումնասիրվեն գնահատվեն՝ առանց ընտրովի մոտեցումների։ Սակայն երբ մշակութային ժառանգության ոչնչացման վերաբերյալ ահազանգերն ու փաստագրական նյութերը լայնորեն տարածվում են և փոխանցվում մասնագիտացված կառույցներին, անտեղյակության մասին հայտարարությունը չի կարող փոխարինել դրանց բովանդակային քննությանը։
Երբ տարբեր մասնագիտական ու հասարակական կառույցներ տարիներ շարունակ փաստագրում և հանրայնացնում են մշակութային ժառանգությանն սպառնացող վտանգները, իսկ համապատասխան նյութերը պարբերաբար փոխանցվում են նաև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին, միջազգային կառույցների համար առաջնային հարցը պետք է լինի ոչ թե անտեղյակության մասին հայտարարությամբ սահմանափակվելը, այլ հրապարակված տեղեկությունների պատշաճ ուսումնասիրության, մասնագիտական գնահատման և անհրաժեշտ գործողությունների ապահովումը։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մանդատը չի սահմանափակվում հայտարարություններով
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն միջազգային կառույց է, որի առաքելությունը կապված է կրթության, գիտության, մշակույթի և միջազգային համագործակցության միջոցով խաղաղության ամրապնդման հետ։ Մշակութային ժառանգության պահպանության ոլորտում նրա դերակատարությունը ենթադրում է ոչ միայն ժառանգության արժեքի ճանաչում, այլև դրա պահպանությանն ուղղված մասնագիտական համագործակցության, մշտադիտարկման և միջազգային ուշադրության խթանում։
Ուստի, երբ բարձրաձայնվում են պատմամշակութային հուշարձանների ոչնչացման, վնասման, ինքնության խեղաթյուրման կամ պատմական հետքի վերացման վերաբերյալ մտահոգություններ, միջազգային կառույցի ներկայացուցիչներից ակնկալվում է առնվազն դրանց պատշաճ ուսումնասիրության անհրաժեշտության ընդունում։
Խոսքը որևէ պետության կամ քաղաքական ուժի շահերը սպասարկելու մասին չէ։ Խոսքը մշակութային ժառանգության պահպանության համընդհանուր սկզբունքների հետևողական կիրառման մասին է։
Եթե մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը համընդհանուր արժեք է, ապա դրա նկատմամբ վերաբերմունքը չի կարող պայմանավորված լինել հուշարձանի աշխարհագրական դիրքով, դրա պատկանելությամբ կամ այն քաղաքական միջավայրով, որտեղ գտնվում է։
Հայկական եկեղեցիները, վանքերը, խաչքարերը, գերեզմանոցները և պատմական այլ հուշարձանները հայ ժողովրդի հոգևոր ու պատմական հիշողության անբաժանելի մասն են և ունեն նաև գիտական ու համամարդկային նշանակություն։ Դրանց պահպանումը պահանջում է գիտական ճշգրտություն, մասնագիտական հետևողականություն և միջազգային համագործակցություն։
Դրանց հնարավոր ոչնչացման վերաբերյալ տեղեկությունները չեն կարող անտեսվել միայն այն պատճառով, որ տվյալ պահին միջազգային պաշտոնյան պատրաստ չէ մեկնաբանություն տալու։
Արցախի մշակութային ժառանգությունը պահանջում է փաստագրում և մշտադիտարկում
Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության պահպանության հարցը չի կարող դիտարկվել որպես երկրորդական կամ զուտ քաղաքական քննարկումների առարկա։ Այն ունի պատմական, գիտական, իրավական, հոգևոր և համամարդկային նշանակություն։
Արցախի մշակութային ժառանգության վերաբերյալ հնչել են բազմաթիվ մտահոգություններ՝ կապված հուշարձանների վնասման, ոչնչացման, ինքնության խեղաթյուրման և պատմական միջավայրի փոփոխության հետ։ Նման տեղեկությունները պահանջում են մասնագիտական ստուգում՝ համադրելով արբանյակային պատկերները, լուսանկարները, պատմական փաստաթղթերը, արխիվային նյութերը և անկախ փորձագիտական գնահատականները։
Հատկապես կարևոր է ապահովել այնպիսի մշտադիտարկման մեխանիզմներ, որոնք հնարավորություն կտան արձանագրելու հուշարձանների վիճակի փոփոխությունները, համեմատելու դրանք նախորդ տարիների տվյալների հետ և ժամանակին արձագանքելու հնարավոր վտանգներին։
Արբանյակային մշտադիտարկումը, թվային փաստագրումը և անկախ մասնագիտական գնահատումը կարող են էական դեր ունենալ մշակութային ժառանգության վիճակի գնահատման գործում, հատկապես այն տարածքներում, որտեղ անմիջական մուտքն ու տեղում ուսումնասիրություններն անհնար կամ սահմանափակ են։
Եթե ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հայտարարում է, որ տեղյակ չէ համապատասխան դեպքերի մասին, ապա տրամաբանական հաջորդ քայլը պետք է լինի տեղեկությունների հավաքագրումը, դրանց ստուգումը և առկա փաստերի հիման վրա մասնագիտական գնահատման իրականացումը։
Հարցը միայն այն չէ, թե ինչ գիտի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այսօր։ Հարցն այն է, թե ինչ է պատրաստվում անել՝ վաղը ավելի տեղեկացված լինելու և մշակութային ժառանգության պահպանությանն իրական աջակցություն ցուցաբերելու համար։
Լրագրողի հարցից հեռանալը չի վերացնում խնդիրը
Առանձնահատուկ մտահոգություն է առաջացնում նաև այն հանգամանքը, որ լրագրողի՝ վանդալիզմի վերաբերյալ տեղեկություններին վերաբերող կրկնակի հարցադրումից հետո պաշտոնյան նախընտրել է ավարտել զրույցը՝ առանց խնդրի էության վերաբերյալ որևէ լրացուցիչ պարզաբանում ներկայացնելու։
Իհարկե, յուրաքանչյուր պաշտոնյա կարող է ունենալ ժամանակային սահմանափակումներ, իսկ որևէ հարցի վերաբերյալ մեկնաբանություն չտալը ինքնին դեռ չի ապացուցում դիտավորյալ անգործություն կամ քաղաքական կողմնակալություն։ Սակայն միջազգային կառույցի բարձրաստիճան ներկայացուցչի նման արձագանքը հիմնավոր հարցադրումներ է առաջացնում՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ քննարկվող խնդիրը վերաբերում է մշակութային ժառանգության պահպանությանը։
Լրագրողի հարցը վերաբերում էր հանրային նշանակության խնդրի՝ հայկական եկեղեցիների և այլ մշակութային արժեքների պահպանությանը, ինչպես նաև միջազգային կառույցի հնարավոր արձագանքին։
Այդպիսի հարցադրումները պետք է դիտարկվեն որպես միջազգային հանրությանը փաստերի մասին տեղեկացնելու, խնդիրները մասնագիտական մակարդակով քննարկելու և հնարավոր լուծումներ գտնելու հնարավորություն։
Մշակութային ժառանգության ոչնչացման մասին հարցից հեռանալը չի նշանակում, որ ոչնչացման վտանգը վերացել է։ Լռությունը չի պահպանելու հուշարձանները, իսկ չպատասխանված հարցերը չեն փոխարինելու մասնագիտական գործողություններին։
Միջազգային համայնքի պատասխանատվությունը
Մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը չի կարող սահմանափակվել միջազգային համաժողովներում հնչեցվող ընդհանուր հայտարարություններով, հռչակագրերով և խորհրդանշական ուղերձներով։ Դրանք կարևոր են, բայց բավարար չեն, երբ առկա են հուշարձանների վնասման կամ ոչնչացման վերաբերյալ կոնկրետ ահազանգեր։
Միջազգային կազմակերպությունների հեղինակությունը պայմանավորված է ոչ միայն նրանց հռչակած սկզբունքներով, այլև այն հանգամանքով, թե որքան հետևողականորեն են այդ սկզբունքները կիրառվում գործնականում։
Եթե մշակութային ժառանգության պահպանությունը համարվում է միջազգային հանրության ընդհանուր պատասխանատվությունը, ապա այդ պատասխանատվությունը պետք է դրսևորվի նաև այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել քաղաքականապես զգայուն կամ բարդ իրավիճակներում գտնվող հուշարձանների վիճակը։
Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության վերաբերյալ մտահոգությունները պահանջում են հետևողական միջազգային ուշադրություն, անկախ փաստագրում և մասնագիտական գնահատում։ Անհրաժեշտ է նաև ապահովել, որ մշակութային ժառանգության պահպանության հարցերը չդառնան քաղաքական նպատակահարմարության կամ տեղեկատվական անտարբերության զոհ։
Մենք ակնկալում ենք, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և համապատասխան միջազգային կառույցները հստակ կպարզաբանեն՝
Ի՞նչ տեղեկություններ ունեն Արցախի հայկական եկեղեցիների, վանքերի, խաչքարերի, գերեզմանոցների և պատմամշակութային այլ հուշարձանների ներկայիս վիճակի վերաբերյալ։
Արդյո՞ք ուսումնասիրվում են մշակութային ժառանգության ոչնչացման, վնասման կամ ինքնության խեղաթյուրման վերաբերյալ հրապարակված տեղեկությունները։
Արդյո՞ք ստացվել և ուսումնասիրվել են մասնագիտացված կառույցների ու հետազոտական նախաձեռնությունների կողմից ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին փոխանցված նյութերը։
Ի՞նչ մեխանիզմներով է հնարավոր իրականացնել անկախ արբանյակային մշտադիտարկում և փաստագրել հուշարձանների վիճակի փոփոխությունները։
Ի՞նչ քայլեր կարող են ձեռնարկվել համապատասխան մասնագիտական գնահատականների ստացման և դրանց հիման վրա մշակութային ժառանգության պահպանությանն ուղղված միջոցառումների մշակման համար։
Ինչպե՞ս է ապահովվելու միջազգային հանրության տեղեկացվածությունը և մասնագիտական հետևողականությունը, եթե նոր փաստեր արձանագրվեն։
Սրանք ոչ թե հռետորական հարցեր են, այլ հանրային նշանակության խնդիրներ, որոնց վերաբերյալ անհրաժեշտ է ստանալ հստակ և բովանդակային պատասխաններ։
Մշակութային ժառանգությունը չի կարող սպասել միջազգային անտարբերության ավարտին
Արցախի հայկական մշակութային ժառանգությունը հայ ժողովրդի պատմական հիշողության, հոգևոր ինքնության և քաղաքակրթական ներկայության անբաժանելի մասն է։ Դրա պահպանումը միայն մեկ ժողովրդի պահանջը չէ, այլ նաև միջազգային մշակութային ժառանգության պաշտպանության սկզբունքների գործնական կիրառման հարց։
Յուրաքանչյուր չուսումնասիրված ահազանգ, յուրաքանչյուր չստուգված փաստ և յուրաքանչյուր բաց թողնված հնարավորություն կարող են ավելի դժվարացնել ժառանգության վիճակի գնահատումն ու պահպանության համար անհրաժեշտ միջոցների իրականացումը։ Այդ պատճառով ժամանակին արձագանքելը, անկախ փաստագրումը և մասնագիտական համագործակցությունը չափազանց կարևոր են։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնի փոխտնօրենի հնչեցրած պատասխանը պետք է առիթ դառնա քննարկելու, թե որքանով են միջազգային մշակութային կառույցները պատրաստ արձագանքելու իրենց ուշադրությունը պահանջող խնդիրներին։
Անհրաժեշտ է ոչ թե պարզապես հայտարարել, որ տեղեկություններ չկան, այլ ապահովել դրանց հավաքագրման, ստուգման և համապատասխան արձագանքի արդյունավետ մեխանիզմներ։
Մշակութային ժառանգության պաշտպանության առաքելությունը ենթադրում է ոչ միայն արձանագրել անցյալը, այլև գործել՝ ապագայի համար պահպանելու այն, ինչ դեռ հնարավոր է փրկել։
Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության հարցում միջազգային հանրության պարտականությունը չի ավարտվում անտեղյակության մասին հայտարարությամբ։ Այն սկսվում է հենց այն պահից, երբ հնչում է ահազանգը։
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: