Թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյանի տելեգրամյան գրառումը
Թուրք-ադրբեջանական «լարվածության» մասին
Անցնող տասնամյակների ընթացքում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը լիարժեք կերպով յուրացրել է մի քանի կարևոր իմաստնություն, որոնք նրան թույլ են տալիս առաջ մղել Ադրբեջան պետության շահերը։ Այդ իմաստնություններից մեկը հենվում է աշխարհագրական հետևյալ պարզ գիտելիքի ու դրա գործիքայնացման վրա. Ադրբեջանի աշխարհագրական դիրքը Կովկասում այն մշտապես դարձնում է գերկարևոր Եվրասիայում շահեր ունեցող բոլոր ուժերի համար, հետևաբար Ադրբեջանը միշտ ունենալու է ավելի մեծ հնարավորություններ, քան նույն տարածքը, բնակչությունը, ռեսուրսները ունեցող ցանկացած այլ երկիր։ Սա էլ իր հերթին բերում է արտաքին ու ներքին քաղաքական հարցերում ավելի մեծ ճկունության ու մանևրելու ավելի շատ տարածք։
Ուստի Ի. Ալիևը և Ադրբեջանի քաղաքական վերնախավը գիտեն, որ որքան էլ Թուրքիայի համար գլխաշորի կամ նմանատիպ այլ ցանկացած թեման լինի զգայուն, միևնույն է՝ պաշտոնական Անկարայի համար Ադրբեջանը Կովկասում և դրանից անդին իր ռազմավարական շահերը սպասարկելու գլխավոր հենարանն ու գործիքն են։ Դա շատ ավելի բարձր շահ է, քան գերէմոցիոնալ, բայց միևնույն ժամանակ այս փուլում սահմանափակ նշանակություն ունեցող կրոնական գործոնը։ Չպետք է նաև մոռանալ, որ Ի. Ալիևի համար ամենօրյա ռեժիմում կա առաջնային մեկ խնդիր՝ ապահովել սեփական ընտանիքապետության իշխանության ամրությունը։ Մնացյալ խնդիրներն ածանցյալ են սրանից։ Այս պատճառով էլ վերջին օրերին Ալիևն ու իր թիմը փորձեցին արհեստականորեն սրել թուրք-ադրբեջանական «լարվածությունը»՝ լավ իմանալով թույլատրելիի սահմանները և հնարավորինս «քամելով» դրանից անհրաժեշտ դիվիդենտները։ Կարելի էր ականատես լինել արևելյան դիվանագիտությանն իր ողջ պերճանքով։
Թուրքիայի քաղաքական վերնախավը ևս բավական իմաստուն է՝ հասկանալով Ադրբեջանի կարևորությունն իր սեփական ռազմավարական նպատակների տեսանկյունից։ Ավելին, այս գիտակցությունն արդեն ավելի քան մեկ դար է՝ ինստիտուցիոնալ ճանապարհով փոխանցվում է օսմաններից հանրապետական կառավարիչներին։ Թուրքական քաղաքական մտածողության մեջ Ադրբեջանը հերթական պետությունը չէ. այն թյուրքական նախագիծ է, որը պետք է սնել, պահել ու պահպանել։ Այս տրամաբանությունից ելնելով երեկ նախագահ Էրդողանը աշխատանքից ազատեց իր գլխավոր խորհրդականներից Օքթայ Սարալին, ով մի քանի օր առաջ քննադատել էր Ադրբեջանում դպրոցներում գլխաշոր կրելու արգելքի մասին որոշումը և որը դարձել էր Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև որոշակի լարվածության սկզբառիթներից մեկը։ Սա չի նշանակում, որ Ի. Ալիևը ամենազոր գործիչ է։ Առավել ևս՝ չի նշանակում, որ Ադրբեջանը կարող է իր կամքը թելադրել Թուրքիային։ Ի. Ալիևը քաջ գիտակցում է, որ որքան ինքն է անհրաժեշտ Թուրքիային, այդչափ և ավելին՝ Թուրքիան է անհրաժեշտ Ադրբեջանի պետական կենսունակությունն ապահովելու համար։
Ուստի Ի. Ալիևի տարած «հաղթանակը» լոկալ բնույթ է կրում՝ երկրի ներսում իր իշխանության ամրությունն ապահովելու համար (այդ մասին տե՛ս այս գրառման մեջ)։ Իսկ Թուրքիայի համար սա փոքրիկ, նույնիսկ աննշան մարտավարական քայլ է, որը թույլ է տալիս փոքր զիջումով պահել այն, ինչն ավելի կարևոր է։ Չկա ռազմավարական մակարդակում երկու երկրների տարբերություն։ Դրա համար Ալիևը մի քանի օրից կլինի Թուրքիայում՝ մասնակցելու Թուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովին ու կանի այն, ինչ առաջ է մղում Թուրքիան։
Ավելորդ չէ հիշեցնել, որ միամտություն կլինի նաև կարծել, որ Ադրբեջանն ու Թուրքիան առանձին են գործում Հայաստանի հետ իրենց ծրագրերում։
Մի փոքր ավելի մանրամասն բացատրել եմ օրերս տված մի հարզացրույցում (դիտել այստեղ):
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: