Երևանում տեղի ունեցած ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովի շրջանակում Իրանի արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին անդրադարձել է ԹՐԻՓՓ նախագծի վերաբերյալ Իրանում առկա մտահոգությունների վերաբերյալ հարցին՝ շեշտելով, որ վստահում են իրենց հայ բարեկամներին և գիտեն, որ Հայաստանը ոչինչ չի անի Իրանի անվտանգության դեմ։
Աբբաս Արաղչին թեմային անդրադարձել է Երևանում լրագրողների հետ ճեպազրույցի ժամանակ՝ անդրադառնալով հարցին, թե արդյոք Իրանը շարունակո՞ւմ է մտահոգություններ ունենալ ԹՐԻՓՓ նախագծի և տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի ներկայության վերաբերյալ։
«Մենք մտահոգություններ ունենք ԱՄՆ-ի ցանկացած ներկայության հետ տարածաշրջանում և մեր շուրջ։ Բայց այս հարցով մենք անմիջական կապի մեջ ենք մեր հայ բարեկամների հետ։ Մենք վստահում ենք նրանց, մենք գիտենք, որ նրանք Իրանի անվտանգության դեմ ոչինչ չեն անում։
Մենք շարունակում ենք խորհրդակցությունները Հայաստանի իշխանությունների հետ, իմ լավ բարեկամ, Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը Թեհրանում էր, մենք լավ խորհրդակցություններ ունեցանք, իսկ այսօր մեր նախագահը կհանդիպի Հայաստանի վարչապետի հետ, միգուցե, երկու շաբաթվա մեջ երկրորդ անգամ։ Այսպիսով՝ մենք սերտ կապի մեջ ենք»,- ասել է Արաղչին։
Հայաստանի արտաքին գործերի և միջազգային առևտրի նախարար Արարատ Միրզոյանն աշխատանքային այցով Իրան էր մեկնել հոկտեմբերի 5-ին։ Այցի ընթացքում ՀՀ ԱԳՄԱ նախարարը հանդիպումներ էր ունեցել Իրանի ԱԳ նախարար Աբբաս Արաղչիի, Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի, Իրանի խորհրդարանի խոսնակ Բաղեր Ղալիբաֆի հետ։
Հայաստանի արտաքին գործերի և միջազգային առևտրի նախարար Արարատ Միրզոյանը վստահեցնում է, որ հայաստանյան որոշ մեդիա ռեսուրսներում ԹՐԻՓՓ-ի շուրջ Իրանի մտահոգությունների մասին մեկնաբանությունները էականորեն ուռճացված են։
Արարատ Միրզոյանն, անդրադառնալով հարցին, թե արդյոք իր՝ վերջերս Իրան կատարած այցի ընթացքում հաջողվե՞լ է ԹՐԻՓՓ նախագծի շուրջ իրանական կողմի մտահոգությունները փարատել։
Մինչ օրս իրանցի պաշտոնյաները կարծում էին, որ նման նախագծերը կարող են Իրանի համար առաջացնել մի շարք նշանակալի անվտանգության և աշխարհաքաղաքական մարտահրավերներ, այդ թվում՝ Իրանի և Հայաստանի միջև 40 կիլոմետրանոց սահմանին սպառնացող հնարավոր սպառնալիքներ, Իրանում Նորդուզի սահմանային անցակետերի և մաքսային կառույցների, ինչպես նաև Հայաստանում Մեղրիի մաքսատան խափանում, և երկկողմ առևտրային և տարանցիկ ցանցի խափանում, որի միջոցով տարեկան ավելի քան 80,000 բեռնատար է հատում երկու հարևան երկրների միջև սահմանը։
Չնայած այս միջանցքը գտնվում է նախագծման սկզբնական փուլում և դեռևս չի հասել իրականացման փուլին, նման հարցերի բարձրացումը մտահոգություն է առաջացրել Իրանի կառավարության վերնախավի շրջանում։ Ավելին, իրանցիները կարծում են, որ «Թրամփի երթուղու» ներդրումը որպես «Միջին միջանցքի» և Կենտրոնական Ասիան, Կասպից ծովը և Հարավային Կովկասը Եվրոպային կապող ի հայտ եկող էներգետիկ և տրանսպորտային երթուղին ավելի կարագացնի Հայաստանի թեքումը դեպի արևմուտք։
Նման զարգացումը կարող է հեռահար հետևանքներ ունենալ Կովկասյան տարածաշրջանում, այդ թվում՝ Հայաստանի հնարավոր դուրս գալը Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունից (ՀԱՊԿ) և Եվրասիական տնտեսական միությունից (ԵԱՏՄ): Այս զարգացումների արդյունքը կարող է լինել Հարավային Կովկասում աշխարհաքաղաքական հավասարակշռության ավելի խորը փոփոխություն՝ ի վնաս Իրանի և Ռուսաստանի, մի գործընթաց, որը շատ առումներով սկսվել է 2020 թվականի երկրորդ ղարաբաղյան պատերազմով:
Ներքին հակամարտություններից և Իրանի ու Ռուսաստանի դիմադրությունից բացի, «Թրամփի Ճանապարհ» նախագծի առաջխաղացումը ուղեկցվում է նաև միջազգային ասպարեզում առկա բարդություններով։ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև հեռվացման գործընթացը շարունակվում է, և Մոսկվան սպասում է հստակ պատասխանի Երևանից՝ արդյոք Փաշինյանը ձգտում է ինտեգրվել Եվրամիությանը, թե՞ պահպանել անդամակցությունը Եվրասիական տնտեսական միությանը։ Չնայած «խաղաղության խաչմերուկի» գաղափարի առաջարկմանը, Հայաստանի վարչապետը դեռևս չի կարողացել ստեղծել հաջողակ բազմակողմանի քաղաքականություն, որը կշահեր ուժերի հավասարակշռությունից։
Հայաստանը դեռևս իրավաբանորեն Հավաքական Անվտանգության Պայմանագրի Կազմակերպության (ՀԱՊԿ) անդամ է, սակայն գործնականում այն սառեցրել է կազմակերպությանը իր մասնակցությունն ու ֆինանսավորումը։
Այնուամենայնիվ, Հայաստանում դեռևս գոյություն ունեն կառուցվածքային և տնտեսական սահմանափակումներ, ինչպիսիք են Ռուսաստանից գազի ներմուծումը, Մեծամորի ատոմակայանի ռեակտորի ռուսական կառավարումը և վառելիքի մատակարարումը, ինչպես նաև հայ աշխատողների և համայնքի ներկայությունը Ռուսաստանում։ Հետևաբար, Փաշինյանի ռազմավարությունը Ռուսաստանի հետ կապերի արագ խզում չէ, այլ Հայաստանի անվտանգության, տնտեսական և սոցիալական կախվածության աստիճանական կառավարում Ռուսաստանից։ Այս ռազմավարությունը, մի կողմից, պատասխան է այն նյութական սահմանափակումներին, որոնց Հայաստանը բախվել է 1991 թվականի անկախությունից ի վեր։ Այս տեսանկյունից, Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը չի կարող բացատրվել միայն Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև ընտրության տեսանկյունից: Երևանի համար ավելի հիմնարար հարցն այն է, թե ինչպես կարող է փոքր, ցամաքով շրջապատված երկիրը, որն ունի արևելքում և արևմուտքում երկու մրցակից տերություններ, ապահովել իր անվտանգությունը մեծ տերությունների և տարածաշրջանային մրցակիցների միջավայրում՝ պահպանելով որքան հնարավոր է որոշումների կայացման անկախություն և մանևրելու ունակություն:
Մյուս կողմից, Ադրբեջանի Հանրապետությունը ավարտում է Զանգեզուրի միջանցքի իր հատվածի կառուցումը Ղարաբաղում և Արևելյան Զանգեզուրի շրջաններում և նախապատրաստում է Նախիջևանի երկաթուղու արդիականացմանը: Հայաստանում նույնպես իրականացվել են ինժեներական ուսումնասիրություններ, իսկ կառավարության հնգամյա ծրագիրը (2026-2031) նախատեսում է Շիրակի մարզի Շիրակի մարզի 100 կմ-անոց երկաթուղու հատվածների վերակառուցումը: Միևնույն ժամանակ, այս միջանցքներից մեկը՝ Զանգեզուրի միջանցքը, որը նախատեսված է Իրանը շրջանցելու և Կովկասյան տարածաշրջանում նրա կարևոր դերը նվազեցնելու համար և մոտենում է իրականացման փուլին, մտահոգություններ է առաջացրել Իրանի ազգային շահերի համար։Այսօր Միացյալ Նահանգները գտնվում է Իրանի հետ առճակատման մեջ։ Նման պայմաններում ինչպե՞ս կարելի է ակնկալել, որ Իրանի իշխանությունների կողմից դիտարկվող Հայաստանի և Իրանի միջև գտնվող զգայուն սահմանային տարածաշրջանի վերահսկողությունը կհանձնվի ամերիկյան ընկերությանը։
Իրանը դեռևս կարծում է, որ այս միջանցքի ստեղծումը կունենա հետևանքներ, որոնք կազդեն Իրանի աշխարհաքաղաքական դիրքի և Հարավային Կովկասի քաղաքական հավասարումների վրա: Իրանի տեսանկյունից, այս հարցի ամենակարևոր ազդեցությունը կլինի ամերիկյան ուժերի առաջին անգամ Հարավային Կովկասում ներկայությունը և տարածաշրջանում իրանական ու ռուսական ազդեցության նվազումը:
Հայաստանը շարունակում է զարգացնել իր հարաբերությունները Եվրամիության, Միացյալ Նահանգների և Իրանի հետ։ Հետևաբար, այս ժամանակահատվածում երկրի արտաքին քաղաքականության հիմնական առանձնահատկությունը կարելի է տեսնել երկու միտումներում՝ անվտանգության հարցում Ռուսաստանից կախվածություն և այլ արտաքին տարբերակների պահպանման ու ընդլայնման ջանքեր։ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության նոր մոդելի շրջանակներում Իրանը չի կարող համարվել Ռուսաստանի այլընտրանք։ Թեհրանը ո՛չ կարողություն ունի, ո՛չ էլ անհրաժեշտություն՝ խաղալու նույն անվտանգության դերը, ինչ Մոսկվան։ Իրանի կարևորությունը այս մոդելում կարող է լինել Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիվերսիֆիկացիայի կարևոր տարրերից մեկը և Երևանի տարածաշրջանային տարբերակներից մեկը՝ ցամաքային լինելու սահմանափակումները նվազեցնելու համար։
2025 թվականի հունիսին Իրանի դեմ ԱՄՆ-Իսրայելի 12-օրյա պատերազմը և վերջերս՝ 2026 թվականի փետրվարի 28-ից ապրիլի 7-ը Իրանի, մյուս կողմից՝ Իսրայելի և ԱՄՆ-ի միջև տեղի ունեցած 40-օրյա պատերազմը զգալիորեն մեծացրել են Թեհրանի զգայունությունը «Թրամփի ուղի» նախագծի և Իրանի հյուսիսային սահմանների մոտ ամերիկյան ընկերությունների հնարավոր ներկայության նկատմամբ։
Մյուս կողմից, Իրանը նույնպես վերապահումներ և առարկություններ ունի այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքում ԱՄՆ-ի ներկայության և ազդեցության վերաբերյալ և պահանջում է, որ «TRIPP» նախագծի իրականացման գործում հաշվի առնվեն Թեհրանի շահերը, սակայն Իրան-ԱՄՆ հարաբերությունների վատթարացումն ու բարդությունը դժվարացրել են այս հարցում ցանկացած հավասարակշռության հասնելը։
Հետևաբար, Կովկասում կորցրած հնարավորությունները լրացնելու և Եվրոպայի հետ Կովկասով անցնող հաղորդակցման ուղիներից մեկի փակումը կանխելու համար Իրանը պետք է ավելի ակտիվ դիվանագիտություն վարի Կովկասում և, Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության հետ ավելի սերտ քաղաքական հարաբերությունների միջոցով, և ձգտի ապահովել ընդհանուր շահերը և կանխել Իրանի լիակատար վերացումը Կովկասում տարանցիկ հավասարումներից։
Այս նպատակով Իրանը կարող է մեղմել վնասը՝ ներդրումներ կատարելով իր երկաթուղային ցանցի զարգացման մեջ և այն միացնելով Հայաստանի և Վրաստանի երկաթուղիներին, իսկ այնտեղից՝ Եվրոպա։ Սա կախված է տարածաշրջանային և միջազգային դաշնակիցներ ունենալուց, ինչը պահանջում է Իրանի Իսլամական Հանրապետության արտաքին քաղաքականության վերանայում։ Հետևաբար` Իիհ նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի և ԻԻՀ ԱԳ նախարար Աբբաս Արաղչիի հայտարարությունները Երևանում կարող ենք դիտարկել տարածաշրջանում միջազգային սահմանների և առկա հաղորդակցության ուղիների պահպանման վրա՝ միաժամանակ ձգտելով զարգացնել հարաբերությունները Հայաստանի հետ՝ որպես Կովկասում իր ներկայության և առևտրային ուղիներից մեկը։
Սահակ ՇԱՀՄՈԻՐԱԴՅԱՆ
Քաղաքական մեկնաբան և Իրանի հարցերով փորձագետ
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: