Պետք է դիտարկել որպես սպառնալիք։ ՀՀ-ում՝ սեյսմավտանգ գոտում, ամերիկյան ատոմային տեխնոլոգիաների փորձարկումներ են արվելու, եթե փոքր ռեակտորների կառուցումն անցնի գործնական փուլ. Շոյգու

Ռուսաստանն ակամայից հաշվի կառնի միջուկային անվտանգության ոլորտում նոր ռիսկերը, Եթե Հայաստանի տարածքում ամերիկյան տեխնոլոգիայով փոքր ռեակտորների կառուցումը գործնական փուլ անցնի: Այս մասին ՌԻԱ Նովոստի-ին ասել է ՌԴ Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սերգեյ Շոյգուն:

ՌԻԱ Նովոստի-ն գրում է. «ԱՄՆ-ն, առաջարկելով Երևանին Հայաստանում կառուցել ամերիկյան մոդուլային ռեակտորներ, փաստացի այս երկիրը դատապարտում է ատոմային տեխնոլոգիաների ոլորտում փորձարկման, քանի որ ԱՄՆ-ն դեռևս չի կառուցել նման ոչ մի կայանք։ Վտանգներին, որոնք առաջանում են ոչ միայն Հայաստանի, այլև այլ երկրների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի միջուկային անվտանգության համար, «ՌԻԱ Նովոստի»-ին տված հարցազրույցում անդրադարձել է Ռուսաստանի Դաշնության Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սերգեյ Շոյգուն»։

— Վերջերս ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսի՝ Հայաստան կատարած այցի ընթացքում ձեռք են բերվել պայմանավորվածություններ Վաշինգտոնի և Երևանի համագործակցության վերաբերյալ միջուկային ոլորտում։ Կցանկանայինք ձեզ հարցնել՝ ոչ միայն որպես Անվտանգության խորհրդի քարտուղար, այլև որպես մարդ, ով ստեղծել և ավելի քան 20 տարի ղեկավարել է Ռուսաստանի արտակարգ իրավիճակների կանխարգելման և դրանց հետևանքների վերացման համակարգը․ որքանո՞վ է դա սպառնալիք Ռուսաստանի և նրա բնակչության անվտանգության համար։

— Իրոք, այժմ ԱՄՆ-ը և Հայաստանը քննարկում են խաղաղ ատոմային էներգիայի օգտագործման ոլորտում համագործակցության համաձայնագրի կնքումը։ Խոսքը այսպես կոչված «123 համաձայնագրի» մասին է՝ տիպային պայմանագիր, որը ԱՄՆ-ը ստորագրել է մի շարք պետությունների հետ և որը կարգավորում է միջուկային նյութերի և տեխնոլոգիաների փոխանցումը՝ չտարածման նորմերի ապահովման նպատակով։ Այս թեման ես չեմ մեկնաբանի։ Երկկողմ ոլորտային համագործակցության համաձայնագրերի կնքումը ինքնիշխան պետությունների իրավասությունն է։ Միայն նշեմ, որ ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի միջև նման համաձայնագիր գործում է 2011 թվականի հունվարից՝ 30 տարվա ժամկետով։

Բացի այդ, այցի ընթացքում հայտարարվել է Հայաստանում ամերիկյան տեխնոլոգիայով փոքր մոդուլային ռեակտորների կառուցման մասին։ Այո, ԱՄՆ-ում կան մի քանի ընկերություններ, որոնք զբաղվում են դրանով։ Այո, բոլորն ունեն շատ գրավիչ բիզնես առաջարկներ։ Բայց, ինչպես ասում են, կան նրբություններ։

— Ի՞նչ նրբություններ։

— Նախ, ամերիկացիների կողմից դեռևս չի կառուցվել ոչ մի փոքր մոդուլային ռեակտոր, էլ չենք խոսում դրա գործարկման կամ առավել ևս արդյունաբերական շահագործման փորձի մասին։ Կրկնում եմ՝ ոչ մի։ Երկրորդ՝ Հայաստանը, ինչպես հայտնի է, սեյսմիկ վտանգավոր տարածաշրջան է։ Հայկական ԱԷԿ-ի կառուցման ժամանակ խորհրդային ինժեներների կողմից կիրառված եզակի հիմնային տեխնոլոգիական լուծումը թույլ տվեց կայանին դիմակայել 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժին, և նրա մեկ էներգաբլոկը մինչ օրս աշխատում է։ Սակայն այստեղ մեծ դեր է խաղացել նաև այն, որ այնտեղ տեղադրված ՎՎԷՌ-440 ռեակտորները՝ փորձարկված տասնամյակներով, հուսալի և լիովին վթարազերծ են։

1990-ականներին մենք ՌԴ ԱԻՆ գործընկերների հետ միասին մասնակցել ենք Հայկական ԱԷԿ-ի երկրորդ էներգաբլոկի վերագործարկման նախապատրաստմանը։ Այն խորապես արդիականացվել էր՝ հաշվի առնելով նաև Չեռնոբիլի փորձը, թեև այնտեղ օգտագործված ռեակտորներն այլ կառուցվածքի էին, որոնք մենք այլևս չենք կառուցում։

Լավ եմ հիշում, թե 90-ականների սկզբին ինչ վիճակ էր Հայաստանում վառելիքի և էներգետիկայի ոլորտում։ Բոլորը սառչում էին։ Երևանում գրեթե ոչ մի ծառ չէր մնացել՝ բոլոր այգիներն ու պուրակները հատվել էին վառելափայտի համար։ Հիշում եմ, թե ինչպես մեր հումանիտար շարասյուները սննդամթերքով և վառելիքով լեռներում մնում էին ձնահյուսերի պատճառով։ Ես անձամբ էի զբաղվում դրանց ուղարկմամբ և փրկմամբ ձնային գերությունից։ Հատուկ ուզում եմ նշել՝ թեև Ռուսաստանում էլ այն ժամանակ շատ դժվար էր, մենք կարողացանք օգնել մեր հայ բարեկամներին։

Վերադառնանք թեմային։ Եթե Հայաստանում ամերիկյան տեխնոլոգիայով փոքր ռեակտորների կառուցումը անցնի գործնական փուլ, ապա մեզ՝ ինչպես նաև տարածաշրջանի մյուս պետություններին և հենց Հայաստանի բնակչությանը, ստիպված պետք է հաշվի առնել միջուկային անվտանգության նոր ռիսկերը։ Ըստ էության՝ ելնելով այն հանգամանքից, որ կողքին՝ սեյսմիկ վտանգավոր գոտում, իրականացվելու են ամերիկյան ատոմային տեխնոլոգիաների փորձարկումներ։ Հետևաբար՝ այո, սա պետք է դիտարկել որպես սպառնալիք։ Չեմ ցանկանա ուղիղ զուգահեռներ անցկացնել, բայց հիշեցնեմ, որ ճապոնական «Ֆուկուսիմա-1» ԱԷԿ-ում երկրաշարժի հետևանքով վնասվեցին հենց ամերիկյան ռեակտորները, ինչը հանգեցրեց շրջակա միջավայրի լայնածավալ ռադիոակտիվ աղտոտման։

Երրորդ հանգամանքը՝ գինը։ Այցի ընթացքում նշվել է ԱԷԿ-ի կառուցման համար հինգ միլիարդ դոլար, ևս չորս միլիարդ՝ հետագա սպասարկման և վառելիքի մատակարարման համար։ Սակայն ոչ մի տեղ չի նշվել անգամ մոտավոր արժեքը մեկ մեգավատտ-ժամ արտադրած էլեկտրաէներգիայի համար։ Իսկ դա կարևոր ցուցանիշ է։ Եթե խոսքը NuScale Power ընկերության 77 մեգավատտանոց մոդուլների մասին է, ապա հենց բարձր ինքնարժեքը դարձավ դրա Յուտա նահանգի նախագծի ձախողման պատճառը։ Արդեն նախապատրաստման փուլում արժեքը աճեց մեկուկես անգամ, իսկ էլեկտրաէներգիայի գինը՝ 58-ից մինչև 89 դոլար մեկ ՄՎտ/ժ-ի համար, ինչի հետևանքով նախագիծը փակվեց 2023-ին։ Եվ սա միայն պլանավորման փուլում։

Նման օրինակ կա նաև «մեծ» ԱԷԿ-ների շարքում՝ ամերիկյան «Վոգթլ» կայանը, որտեղ երրորդ և չորրորդ էներգաբլոկների կառուցման ընթացքում ծախսերը ավելի քան կրկնապատկվել են՝ 14 միլիարդից հասնելով 36 միլիարդ դոլարի։ Շինարարությունը սկսվել էր 2013-ին, նախատեսվում էր ավարտել 2016-2017-ին, սակայն իրականում ավարտվել է միայն 2023 և 2024 թվականներին։

Չորրորդը՝ կասկածներ կան, որ նախագիծը կնշանակի ներդրումներ Հայաստանի տնտեսությունում։ Ավելի շուտ խոսքը գնում է գնում-վաճառքի գործարքի մասին՝ երկրի տարեկան ՀՆԱ-ի ավելի քան մեկ երրորդի չափով գումարով, հավանաբար վարկային պայմաններով, որը պետք է վճարեն նաև ապագա սերունդները։

Հինգերորդ՝ օգտագործված միջուկային վառելիքի վերամշակում։ ԱՄՆ-ը նման տեխնոլոգիաներ չունի, հետևաբար այն կպահվի Հայաստանում։

Եվ վերջում։ Հայաստանի ղեկավարությունը տեղյակ է Ռուսաստանի առաջարկներին ատոմային էներգետիկայի զարգացման վերաբերյալ։ Առանց մանրամասներ բացելու՝ նշեմ, որ պայմանները շատ շահավետ են, տեխնոլոգիաները՝ առաջատար և իրենց հուսալիությունն ապացուցել են երկարամյա շահագործմամբ։ Բացի այդ, «Ռոսատոմ»-ը աշխարհում առաջատարն է արտերկրում ԱԷԿ-ների կառուցման նախագծերի թվով և ունի եզակի փորձ փոքր մոդուլային ռեակտորների նախագծման, կառուցման և շահագործման մեջ։

Կցանկանայինք հուսալ, որ համապատասխան որոշումների ընդունման ժամանակ կգերակշռեն սթափ հաշվարկն ու ժողովրդի շահերը։