«Ադեկվադ» միաբանության անդամ, իրավաբան Գարեգին Պետրոսյանն իր ֆեյսբուքյան էջում գրել է.
«ՀՀ-ում համացանցային խոսքի քրեականացման պրակտիկայի համադրումը ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքի հետ (Արթուր Դանիելյանի գործի համատեքստում)
Ներքոշարադրյալում համադրված են Արթուր Դանիելյանի նկատմամբ հարուցված քրեական հետապնդման փաստական հանգամանքները և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) կողմից Հայաստանի վերաբերյալ կայացված այն հիմնարար վճիռները, որոնք սահմանում են քաղաքական խոսքի, ակտիվիզմի և քննադատության իրավական սահմանները:
1. Արթուր Դանիելյանի գործի իրավական և փաստական հիմքը
• Արարքը
Ֆեյսբուքյան տեքստային գրառում, որով սուր և կոշտ քննադատության է ենթարկվել երկրի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը:
• Մեղադրանքը
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 297-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետ (խուլիգանություն՝ տեղեկատվական կամ հաղորդակցական տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ) և 490-րդ հոդվածի 2-րդ մաս (պաշտոնատար անձի վերաբերյալ արատավորող տեղեկություններ տարածելը):
• Խափանման միջոցը
2 ամիս ժամկետով կալանավորում (տեսակցությունների և հաղորդակցության ամբողջական արգելքով)։
2. Հայաստանյան գործերով ՄԻԵԴ-ի առանցքային ակտերը և դրանց վերաբերելիությունը Դանիելյանի գործին
Արթուր Դանիելյանի իրավական պաշտպանության և գործի հանրային որակումների (քաղբանտարկյալ լինելու պնդումների) տեսանկյունից ուղղակիորեն վերաբերելի են ՄԻԵԴ հետևյալ վճիռները.
Ա. Քաղաքական բանավեճի և կառավարության քննադատության գերակայությունը
• Վերաբերելի վճիռ
«Շապիրոն և այլք ընդդեմ Հայաստանի» (2021թ., «Հայկական ժամանակ» օրաթերթի գործ)
• ՄԻԵԴ սկզբունքը
Դատարանն արձանագրել է, որ քաղաքական սուր ճգնաժամերի կամ հանրային բարձր հնչեղություն ունեցող հարցերի ժամանակ ընդդիմադիր կամ քննադատական ձայնի լռեցումը խեղդում է քաղաքական բանավեճը, ինչն անթույլատրելի է ժողովրդավարական հասարակությունում:
• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով
Քանի որ Դանիելյանի գրառումները վերաբերել են հանրային բարձր հնչեղություն ունեցող հարցերի, նրա խոսքն օգտվում է ՄԻԵԴ 10-րդ հոդվածի (Արտահայտվելու ազատություն) բարձրագույն պաշտպանությունից:
Բ. Պաշտոնատար անձանց հանրային վերահսկողության սահմանները
• Վերաբերելի վճիռ
«Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ն ընդդեմ Հայաստանի (2021թ.)
• ՄԻԵԴ սկզբունքը
Բարձրաստիճան պաշտոնյաների պատիվն ու հեղինակությունը պաշտպանելու պետության ձգտումը չի կարող գերակայել հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի շուրջ քննադատության ազատությանը: Ներպետական դատարանները պարտավոր են հաշվի առնել քննադատվող սուբյեկտի քաղաքական կարգավիճակը:
• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով
Որպես երկրի քաղաքական ղեկավար՝ վարչապետը պարտավոր է ցուցաբերել առավելագույն հանդուրժողականություն նույնիսկ կոշտ, վիրավորական կամ ցնցող ձևակերպումների նկատմամբ: Գրառման համար քրեական հետապնդումը հակասում է այս հավասարակշռությանը:
Գ. Քաղաքական ակտիվիզմի պատժի անթույլատրելիությունը
• Վերաբերելի վճիռ
«Միտիչյանն ընդդեմ Հայաստանի» (2023թ.)
• ՄԻԵԴ սկզբունքը
Քաղաքական ակտիվիստներին իրենց հայացքներն արտահայտելու համար իրավական պատասխանատվության (նույնիսկ վարչական) ենթարկելը ճանաչվել է 10-րդ հոդվածի կոպիտ խախտում։
• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով
Դանիելյանը հանդիսանում է հայտնի քաղաքական ակտիվիստ և ընդդիմադիր հարթակի հիմնադիր։ Նրա նկատմամբ քրեական գործի հարուցումը և կալանքի կիրառումը դիտարկվում է որպես քաղաքական ակտիվիզմի պատժում:
Դ. Խոսքի ազատության իրական սահմանափակումը (Ատելության խոսքի բացակայությունը)
• Վերաբերելի վճիռ
«Մինասյանը և այլք ընդդեմ Հայաստանի» (2025թ.)
• ՄԻԵԴ սկզբունքը
Դատարանը հստակեցրել է, որ 10-րդ հոդվածի պաշտպանությունից դուրս է մնում բացառապես այն խոսքը, որը պարունակում է բռնության, ֆիզիկական հաշվեհարդարի ուղղակի կոչեր կամ թիրախավորված ատելության խոսք (hate speech):
• Կիրառելիությունը Դանիելյանի գործով
Քանի որ Դանիելյանի տեքստային գրառումը եղել է քաղաքական գնահատական / քննադատություն և չի պարունակել բռնության կամ ֆիզիկական ոչնչացման ուղղակի կոչեր, այն չէր կարող որակվել որպես հանրային անդորրը խաթարող «խուլիգանություն»:
3. Եզրակացություն և համադրում ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքի լույսի ներքո
Արթուր Դանիելյանի գործն ունի հետևյալ իրավական խնդիրները.
1. Հոդվածի արհեստական կիրառում («Չիլինգ էֆեկտ»)
Տեքստային գրառման համար «խուլիգանության» (Հոդված 297) կիրառումը համարվում է իրավական անալոգիա, որի նպատակը, ըստ ՄԻԵԴ սահմանման, հասարակության մեջ «սառեցնող ազդեցություն» (chilling effect) առաջացնելն ու քննադատությունը լռեցնելն է:
2. Պատժի անհամաչափություն
Միջին ծանրության արարքի համար ամենախիստ խափանման միջոցի՝ կալանքի կիրառումը, քաղաքական խոսքի պարագայում ՄԻԵԴ-ը գրեթե բոլոր գործերով ճանաչում է իրավունքի խախտում:
Հետևաբար, հաշվի առնելով ՄԻԵԴ ակտերը՝ Արթուր Դանիելյանի կալանավորումը համակարգչային տիրույթում արված քաղաքական գրառման համար ունի արտահայտվելու ազատության իրավունքի ակնհայտ խախտման հիմքեր»։