Հայաստանը կարող է լինել Իրանի առևտրի լրացուցիչ ուղիներից մեկը դեպի Կովկասյան տարածաշրջանի և Եվրասիական Միության շուկաները

Թուրքմենստանում կայացած Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) և Կասպից ծովի շրջակա միջավայրի վերաբերյալ գագաթնաժողովների շրջանակներում Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ ընդգծել է երկկողմ համագործակցության ընդլայնման, փոխադարձ վստահության ամրապնդման և երկու երկրների միջև բոլոր ոլորտներում հարաբերությունների զարգացման անհրաժեշտությունը։

Իրանի նախագահը շեշտել է երկկողմ հարաբերություններում կայունության պահպանման անհրաժեշտությունը և հայտարարել է Իրանի Իսլամական Հանրապետության պատրաստակամության մասին զարգացնել համագործակցությունը Հայաստանի հետ տարբեր ոլորտներում։

Իրանի դեմ պատժամիջոցների ճնշման ուժեղացումը և ծովային ու օդային ուղիների վրա ԱՄՆ-ի կողմից դրված սահմանափակումները կրկին ընդգծել են Իրանի արտաքին առևտրի և տարածաշրջանային շուկաների հետ կապի այլընտրանքային ուղիների հասանելիության կարևորությունը և Թեհրանի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվել Իրանի ցամաքային սահմանների կարգավիճակը հարևան երկրների, մասնավորապես՝ Հայաստանի հետ։

Հարավային Կովկասում տրանսպորտային ուղիների վերականգնման կենտրոնական և առանցքային բաղադրիչը «Սյունիքի ուղին» է, որի հայկական հատվածը պետք է իրականացվի «TRIPP» (Trump’s Path to International Peace and Prosperity) անվամբ հայ-ամերիկյան համատեղ նախագծի շրջանակներում։

«TRIPP» նախագիծը ներառում է մայրուղու և երկաթուղու կառուցումը Հայաստանի Սյունիքի մարզի ամենահարավային կետում։ Նույն ծրագիրն է, որը նախկինում 2021 թվականի հունվարին մշակվել էր Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի եռակողմ հանձնաժողովի կողմից։

Այս նախագիծը կարող է վերափոխել տնտեսական միջավայրը ոչ միայն Հայաստանում, այլև ամբողջ տարածաշրջանում։ Երևանը անհամբեր սպասում է հայ-թուրքական սահմանների բացմանը և Ադրբեջանի ու Թուրքիայի հետ երկաթուղային գծերի հաստատմանը։ Ավելի լայն հեռանկարում այս երթուղին պետք է կապ ստեղծի Պարսից ծոցի և Սև ծովի միջև և Հայաստանը ներառի նոր միջազգային լոգիստիկ շղթաներում։

Հայաստանի իշխող կուսակցության և ընդդիմության ներքին հակամարտություններից բացի, «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի առաջընթացը բախվում է նաև միջազգային ասպարեզում առկա բարդություններով։ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև հարաբերությունների թուլացման գործընթացը շարունակվում է, և Մոսկվան սպասում է Երևանից հստակ պատասխանի՝ արդյոք Փաշինյանը ձգտում է ինտեգրվել Եվրամիությանը, թե՞ պահպանել անդամակցությունը Եվրասիական տնտեսական միությանը։ Չնայած «խաղաղության խաչմերուկի» գաղափարի առաջարկմանը, Հայաստանի վարչապետը դեռևս չի կարողացել ստեղծել հաջողակ բազմակողմանի քաղաքականություն, որը կարող է պահպանել դերակատար ուժերի հավասարակշռությունը։

Մյուս կողմից, Իրանը նույնպես վերապահումներ և առարկություններ ունի այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցքում ԱՄՆ-ի ներկայության և ազդեցության վերաբերյալ և պահանջում է, որ «TRIPP» նախագծի իրականացման գործում հաշվի առնվեն Թեհրանի շահերը, սակայն Իրան-ԱՄՆ հարաբերությունների վատթարացումն ու բարդությունը դժվարացրել են այս հարցում ցանկացած հավասարակշռության հասնելը։

ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանի վերջին այցը Թեհրան տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ Հարավային Կովկասը գտնվում է կարևոր աշխարհաքաղաքական և տարանցիկ փոփոխությունների շեմին, և տարանցիկ ճանապարհների  և տարածաշրջանի տարանցիկ ուղիների ապագան կապված է տարածաշրջանի ներսում գործողների և կովկասյան տարածաշրջանից դուրս գտնվող ուժերի միջև ուժերի հավասարակշռության, ինչպես նաև դեպի ռուսական և եվրոպական շուկաներ Իրանի մուտքի ուղիների հետ։

ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանի և Սեյեդ Աբբաս Արաղչիի միջև Թեհրանում կայացած հանդիպումը չի կարող գնահատվել միայն երկու հարևանների միջև պարբերական դիվանագիտական ​​խորհրդակցությունների շրջանակներում։ Այս ուղևորությունը տեղի ունեցավ այնպիսի իրավիճակում, երբ Հարավային Կովկասում և՛ հավասարումները փոխվում են, և՛ Միացյալ Նահանգների կողմից Իրանի ծովային ուղիների վրա սահմանված սահմանափակումները մեծացրել են ցամաքային ուղիների և հյուսիսային հարևանների կարևորությունը Թեհրանի արտաքին առևտրի համար։ Այս տեսանկյունից, Միրզոյանի և Արաղչիի միջև հանդիպումը գերազանցեց սովորական երկկողմ խորհրդակցությունները, որոնցում կովկասյան հավասարումներում կարևոր է ինչպես Իրան-Հայաստան հարաբերությունների ապագան, այնպես էլ ցամաքային սահմանների և օդային ուղիների կարողությունը՝ ամրապնդելու Իրանի առևտուրը Եվրասիայի հետ, սահմանափակ ծովային և օդային ուղիների պայմաններում, դարձել է ռազմավարական հարց երկու հարևան երկրների միջև։

Վերջին ամիսներին Իրանը շեշտը դրել է տարածաշրջանում միջազգային սահմանների և առկա հաղորդակցության ուղիների պահպանման վրա՝ միաժամանակ ձգտելով զարգացնել հարաբերությունները Հայաստանի հետ՝ որպես Կովկասում իր ներկայության և առևտրային ուղիներից մեկը։

Մյուս կողմից, Հայաստանը նաև ձգտում է դիվերսիֆիկացնել իր հաղորդակցության և տնտեսական ուղիները: Այս տեսանկյունից Թեհրանի և Երևանի միջև Կովկասում զարգացումների վերաբերյալ ուղղակի խորհրդակցությունները կարող են ազդել տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների և երկու երկրների միջև սահմանների, միջանցքների և տնտեսական հարաբերությունների վրա: Այս հարցը կարևոր է դառնում նաև Ադրբեջանի Հանրապետության հետ Հայաստանի հարաբերությունների հավասարակշռության առումով:

Հետևաբար, Թեհրանի համար Երևանի հետ հարաբերությունները ոչ միայն երկկողմանի հարաբերություններ են, այլև Կովկաս մուտքը պահպանելու և տարածաշրջանային հավասարումներում Իրանի հաղորդակցման ուղիների դերի անկումը կանխելու քաղաքականության մի մաս։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանը կարող է լինել Իրանի առևտրի լրացուցիչ ուղիներից մեկը Կովկասի և Եվրասիայի շուկաների հետ, իհարկե, ոչ թե որպես ծովային ուղիների ամբողջական փոխարինող, այլ որպես առևտրային ուղիների դիվերսիֆիկացման ռազմավարության մաս։ Ստեղծված իրավիճակում Իրանի ցամաքային սահմանների ռազմավարական արժեքը հարևանների հետ մեծացել է, և Իրան-Հայաստան սահմանը չպետք է դիտարկել միայն որպես երկկողմանի անցում։Իրան-Հայաստան սահմանը կարող է լինել Իրանի ցամաքային դարպասներից մեկը՝ եվրասիական շուկայի հետ ազատ առևտրի հնարավորությունների ավելի գործնական օգտագործման համար, մի հարց, որն ավելի կարևոր է դարձել ներկայիս պայմաններում և առևտրային ուղիների դիվերսիֆիկացման և Իրանի տնտեսական խոցելիության նվազեցման անհրաժեշտության շրջանակներում։

Մյուս կողմից, հոկտեմբերի 2-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Եվրասիական տնտեսական միության միջկառավարական խորհրդի նիստում հիշատակեց «Թրիփ» միջանցքը և Կովկասյան երկաթուղային ուղիների բացումը՝ ասելով, որ այս զարգացումները կարող են հնարավորություն տալ Պարսից ծոցի և Սև ծովի միջև երկաթուղային կապի ձևավորմանը: Հետևաբար, տարածաշրջանային կապը ներկայումս Հայաստանի արտաքին քաղաքականության օրակարգի կարևոր հարցերից մեկն է, և Իրանը նույնպես համարվում է այս հավասարման հիմնական խաղացող:

Ներկայումս Նորդուզի մոտ գտնվող Իրան-Հայաստան սահմանը այն ճանապարհներից մեկն է, որը կապում է Իրանը Հարավային Կովկասի և այնտեղից՝ ավելի լայն եվրասիական տարածքի հետ: Այս սահմանի թողունակության ընդլայնումը, բեռնատարների անցման հեշտացումը, տրանսպորտային և մաքսային ենթակառուցվածքների զարգացումը, ինչպես նաև ընդհանուր առմամբ հարավային Հայաստանի հաղորդակցության ուղիների բարելավումը այժմ ավելի կարևոր են դարձել Իրանի համար:

Հորմուզի նեղուցի ճգնաժամը Իրանի արտաքին առևտրային կախվածությունը ծովային ճանապարհներից դարձրել է ավելի ռիսկային և մեծացրել Թեհրանի ուշադրությունը ցամաքային և հյուսիսային տարբերակների նկատմամբ։

Վերջին հաղորդագրությունները վկայում են Իրանի ջանքերի մասին՝ հյուսիսային և ցամաքային ճանապարհներից ավելի շատ օգտվելու համար։

Հետևաբար, Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար արարատ Միրզոյանի Թեհրան այցի կարևորությունը, առաջին հերթին, պայմանավորված էր Հորմուզի նեղուցի փակման և իրանական առևտրի ու ծովային արտահանման սահմանափակումների հետևանքով առաջացած ճգնաժամով։

Հաշվի առնելով Իրանի և Հայաստանի միջև սերտ և շարունակական հարաբերությունները, կարելի է ենթադրել, որ այս պահին երկու երկրները կփորձեն ուսումնասիրել համաշխարհային շուկաներ մուտք գործելու հնարավոր ճանապարհները, պատժամիջոցների սահմանափակումների հետևանքները նվազեցնելու, ինչպես նաև երկու երկրների միջև առևտրային և տարանցիկ կապերը պահպանելու և զարգացնելու ուղիները։

Թուրքմենստանում տեղի ունեցած Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Իրանի Իսլամական Հանրապետության նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի հանդիպման ժամանակ Փաշինյանն ընդգծել է, որ երկու երկրներն ունեն համագործակցության հագեցած օրակարգ, և իրանական ընկերությունները ներգրավված են Հայաստանում իրականացվող ռազմավարական նախագծերում:

Կողմերը համոզմունք են հայտնել, որ առաջիկայում Հայաստան-Իրան հարաբերությունները կբարձրանան նոր մակարդակի: Շեշտվել է նաև առաջիկայում նախատեսվող բարձր մակարդակի փոխայցելությունների կարևորությունը:

Սահակ ՇԱՀՄՈԻՐԱԴՅԱՆ

Քաղաքական մեկնաբան և Իրանի հարցերով փորձագետ՝