Բուլղարիայի մեծագույն կառավարիչներից Ցար Սամուիլի հայկական արմատների օգտին մի շարք կարևոր պատմական վկայություններ կան

Ցար Սամուիլի աճյունի վերադարձը Բուլղարիա

Պատմական իրադարձություն և հայ-բուլղարական կապերի հիշեցում

Հոկտեմբերի 3-ը Բուլղարիայի համար դարձավ պատմական և ազգային մեծ նշանակություն ունեցող օր։ Ավելի քան հազար տարի անց Բուլղարիա վերադարձվեց երկրի միջնադարյան մեծագույն կառավարիչներից մեկի՝ ցար Սամուիլի (997–1014 թթ.) աճյունը։

Այս բացառիկ իրադարձությանը Բուլղարիայի վարչապետ տիար Ռումեն Ռադեվի հրավերով մասնակցեց նաև Ռումինիայի հայոց թեմի առաջնորդ, Բուլղարիայի հայոց թեմի Առաջնորդական Տեղապահ և Բալկանյան երկրների Հայրապետական պատվիրակ Գերշ․ Տ․ Տաթև եպս․ Հակոբյանը։

Ցար Սամուիլի աճյունը տասնամյակներ շարունակ պահվում էր Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքի Բյուզանդական մշակույթի թանգարանում։ Այն հայտնաբերվել էր 1965 թվականին՝ հույն նշանավոր հնագետ, պրոֆեսոր Նիկոլաոս Մուցոպուլոսի պեղումների ժամանակ՝ Պրեսպա լճի Սուրբ Աքիլիոս կղզու բազիլիկում, որը կառուցվել էր հենց ցար Սամուիլի կողմից։ Վեց տասնամյակ շարունակ Բուլղարիան ձգտում էր վերադարձնել իր պատմության նշանավոր արքայի աճյունը հայրենիք։

Հոկտեմբերի 3-ին Սամուիլի աճյունը Սալոնիկից պետական հանդիսավոր արարողությամբ տեղափոխվեց Սոֆիա։ Այն Բուլղարիա տեղափոխող ռազմական ինքնաթիռը ուղեկցվեց կործանիչներով, իսկ մայրաքաղաքում աճյունը դիմավորվեց պետական բարձրագույն արարողակարգով՝ զինվորական պատվո պահակախմբով և 21 հրետանային համազարկով։ Այնուհետև բազմամարդ թափորը աճյունը ուղեկցեց դեպի Սուրբ Սոֆիայի բազիլիկ, որտեղ կատարվեց հոգեհանգստյան աղոթք, և ցարի աճյունը զետեղվեց հատուկ պատրաստված մարմարե սարկոֆագում։

Արարողությանը ներկա էին Բուլղարիայի պետական և հոգևոր բարձրագույն իշխանության ներկայացուցիչները, դիվանագիտական կորպուսի անդամներ, զինվորականներ, հոգևորականներ և հազարավոր քաղաքացիներ։ Միջոցառման ընթացքում ելույթ ունեցավ նաև Բուլղարիայի վարչապետ տիար Ռումեն Ռադևը, որն ընդգծեց Սամուիլի վերադարձի պատմական նշանակությունը և Բուլղարիայի ու Հունաստանի միջև ընդհանուր ժառանգության և փոխադարձ հարգանքի կարևորությունը։

Այս նշանակալի իրադարձության շրջանակներում Տաթև Սրբազանը հանդիպում ունեցավ Բուլղարիայի վարչապետ տիար Ռումեն Ռադևի հետ։ Հանդիպումը ևս մեկ առիթ էր ընդգծելու հայ և բուլղար ժողովուրդների միջև դարավոր բարեկամական կապերը, ինչպես նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներկայությունն ու առաքելությունը Բալկանյան տարածաշրջանում։

  

Ցար Սամուիլի հայկական արմատները

Ցար Սամուիլի պատմական կերպարը առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայ ժողովրդի համար։ Նրա ծագման վերաբերյալ պատմագիտական գրականության մեջ գոյություն ունեն տարբեր տեսակետներ, սակայն Սամուիլի հայկական կապի օգտին կան մի շարք կարևոր պատմական վկայություններ։

XI դարի հայ պատմիչ Ստեփանոս Տարոնեցին, Սամուիլին և նրա եղբորը ներկայացնում է որպես հայերի և նրանց ծագումը կապում է Դերջան գավառի հետ։ Այս վկայությունը հետագայում կարևոր հիմք է դարձել Սամուիլի և Կոմետոպուլների հայկական ծագման տեսության համար։ Այդ տեսակետը պաշտպանել են նաև նշանավոր հայագետներ և պատմաբաններ, այդ թվում՝ Նիկողայոս Ադոնցը և Հովհաննես Իվանովը։ Հայկական կապի հատկապես ուշագրավ վկայություններից է Սամուիլի մոր անունը՝ Հռիփսիմե։

Բեռլին-Բրանդենբուրգյան գիտությունների ակադեմիայի բյուզանդագիտական շտեմարանը Հռիփսիմեին ներկայացնում է որպես հայ կին, Կոմս Նիկողայոսի կին և Դավիթի, Մովսեսի, Ահարոնի ու Սամուիլի մայր։ Հռիփսիմե անունը հատկապես նշանակալից է հայ ժողովրդի համար։ Այն կապված է IV դարի հայ մեծ նահատակ Սուրբ Հռիփսիմեի անվան հետ և դարեր շարունակ լայնորեն տարածված է եղել հայ քրիստոնեական միջավայրում։ Բուլղարական գիտությունների ակադեմիայի հրապարակումներից մեկում նշվում է, որ Կոմետոպուլների մոր անունը՝ Ռիպսիմիա, բուլղարացված ձևով համապատասխանում է հայկական Հռիփսիմե անվանը և այդ հանգամանքը համարվում է Կոմետոպուլների հայկական ծագման կարևոր փաստարկներից մեկը։

Ուշագրավ է նաև Սամուիլի եղբայրների անունների շարքը՝ Դավիթ, Մովսես, Ահարոն և Սամուիլ։ Այս բոլոր անունները աստվածաշնչյան անուններ են և լայնորեն գործածվել են նաև միջնադարյան հայկական քրիստոնեական միջավայրում։ Հենց այս անվանաբանական հանգամանքը, Հռիփսիմե անունը և Ստեփանոս Տարոնեցու վկայությունը միասին դարձել են Սամուիլի հայկական ծագման տեսության կարևոր հիմքեր։

Հետաքրքրական է նաև Սամուիլի՝ 992–993 թվականներին թվագրվող հիշատակային արձանագրությունը, որում նա հիշատակում է իր հորը՝ Նիկոլային, մորը և եղբորը՝ Դավթին։ Այս արձանագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է նրա ընտանիքի պատմության ուսումնասիրության համար։

Բագրատունիների հետ հնարավոր կապը

Սամուիլի հայկական ծագման վերաբերյալ որոշ հետազոտություններ ավելի հեռուն են գնում և փորձել են նրա մոր՝ Հռիփսիմեի տոհմական ծագումը կապել Հայոց Բագրատունյաց արքայական տոհմի հետ։

Այս տեսակետի համաձայն՝ Հռիփսիմեն կարող էր լինել Հայոց թագավոր Աշոտ Բ Երկաթի դուստրը, այսինքն՝ պատկանել Բագրատունյաց արքայական ընտանիքին։ Այս վարկածը հանդիպում է հատկապես ավելի ուշ տոհմաբանական ուսումնասիրություններում։ Սակայն այն պատմագիտության մեջ վերջնականապես հաստատված փաստ չէ, և այդ պատճառով ավելի ճիշտ է այն ներկայացնել որպես հնարավոր տոհմական կապ, այլ ոչ թե անվիճելի իրականություն։

Միևնույն ժամանակ, մասնագիտական ուսումնասիրություններում հաստատապես քննարկվում է Հռիփսիմեի՝ հայկական ազնվական ծագման հարցը, իսկ որոշ ուսումնասիրություններ Սամուիլի ընտանիքի մայրական գիծը կապում են հայկական ազնվական շրջանակների հետ։

Պատմական ժառանգությունը՝ որպես ժողովուրդներին միավորող կամուրջ

Ցար Սամուիլի աճյունի վերադարձը Բուլղարիա կարևոր է ոչ միայն որպես ազգային պատմական հիշողության վերականգնում։ Այն նաև ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է պատմական ժառանգությունը դառնալ ժողովուրդների միջև փոխադարձ հարգության և համագործակցության կամուրջ։

Բուլղարիայի և Հունաստանի միջև ձեռք բերված համաձայնության շրջանակում, Սամուիլի աճյունի փոխանցմանը զուգահեռ, նախատեսվել է նաև Բուլղարիայի կողմից Հունաստանին 48 հոգևոր մասունքների և եկեղեցական արժեքների վերադարձը։ Այսպիսով, պատմական իրադարձությունը դարձավ նաև մշակութային ժառանգության պահպանման և երկու ժողովուրդների միջև համագործակցության կարևոր օրինակ։

Հայ ժողովրդի համար այս օրը ունի նաև իր առանձնահատուկ խորհուրդը։ Բուլղարիայի պատմության մեծագույն կառավարիչներից մեկի հնարավոր հայկական արմատները, նրա մոր՝ Հռիփսիմեի անունը և հայկական պատմական աղբյուրների վկայությունները ևս մեկ անգամ հիշեցնում են հայ և բուլղար ժողովուրդների միջև դարերի խորքից եկող կապերի մասին։

Տաթև եպս․ Հակոբյանի մասնակցությունն այս պատմական իրադարձությանը, ինչպես նաև Բուլղարիայի վարչապետ տիար Ռումեն Ռադևի հետ հանդիպումը, ընդգծում են Հայ Առաքելական Եկեղեցու կարևոր առաքելությունը Բալկաններում՝ նպաստելու ժողովուրդների միջև բարեկամությանը, քրիստոնեական համերաշխությանը, պատմական հիշողության պահպանմանը և մշակութային կապերի ամրապնդմանը։

Ցար Սամուիլը, ավելի քան հազար տարի անց վերադառնալով իր հայրենիք, այսօր արդեն ոչ միայն Բուլղարիայի պատմական հիշողության խորհրդանիշն է։ Նրա պատմությունը նաև հիշեցնում է, որ Բալկանների քրիստոնեական պատմությունը բազմաշերտ է, իսկ ժողովուրդների միջև կապերը հաճախ ավելի հին և խորն են, քան ժամանակակից սահմանները։

Ռումանիոյ հայոց թեմի մամլո դիվան