Սեպտեմբերի 25-ին նախատեսվում է ռուսական գազի մատակարարման վերսկսումը Հայաստան՝ Հյուսիսկովկասյան գազատարի տասնօրյա պլանային սպասարկման աշխատանքների ավարտից հետո [1]։ Մինչ այդ՝ սեպտեմբերի 1-ին, Մեծամորի ատոմային էլեկտրակայանը նորից միացվել է ցանցին 153 օր տևած սպասարկումից հետո [2]։ Tvyal.com-ը գրում է, որ Փաստացիորեն, ամառային ամիսներին երկրի էլեկտրաէներգիայի արտադրության շուրջ մեկ երրորդը հասանելի չի եղել, սակայն էներգահամակարգը պահպանել է կայունությունը, և խափանումներ չեն գրանցվել։ Սույն վերլուծությունում դիտարկվում են էներգամատակարարման ապահովման աղբյուրներն ու դրանց ֆինանսական ազդեցությունը։
Հինգ ամիս առանց ատոմակայանի
Մեծամորի ատոմակայանի աշխատանքները դադարեցվում են ամեն տարի։ Կայանի մաշվածությամբ պայմանավորված՝ վերջինիս շահագործման ժամկետն ավելի քան մեկ տասնամյակ երկարաձգվում է։ Յուրաքանչյուր ամառ այն մեկ-երկու ամսով դադարեցնում է աշխատանքը՝ վերազինվելու և տնտեսության պահանջարկը կրկին սպասարկելու նպատակով։ Ընթացիկ տարում կայանի գործունեությունը դադարեցվել է ապրիլի 1-ից՝ շահագործման ժամկետի երկարաձգման երկրորդ ծրագրի շրջանակներում, որով նախատեսվում է ապահովել դրա աշխատանքը մինչև 2036 թվականը։ Այն վերագործարկվել է սեպտեմբերի 1-ին՝ հինգ ամիս անց։ Նշենք, որ 2012 թվականից ի վեր աշխատանքի դադարեցումը հիմնականում տևել է մեկ-երկու ամիս, բացառությամբ 2021 թվականի, երբ այն տևել է չորս ամիս։
Ապրիլից սկսած էլեկտրաէներգիայի արտադրության կառուցվածքում ատոմակայանի բացակայությունը փոխհատուցվել է ջերմաէլեկտրակայանների (ՋԷԿ) արտադրության ծավալների աճով։ Մասնավորապես՝ հուլիսին ՋԷԿ-երով ապահովվել է երկրի էլեկտրաէներգիայի 48%-ը՝ նախորդ տարվա 35%-ի դիմաց։
Որտեղից է ապահովվել էլեկտրաէներգիայի հավելյալ արտադրությունը
Հունվար-հուլիս ամիսների վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ ատոմակայանի արտադրությունը 2025 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 464 մլն կՎտ·ժ-ով։ Միաժամանակ, ՋԷԿ-երի արտադրությունն աճել է 44%-ով կամ 751 մլն կՎտ·ժ-ով։ Փաստացիորեն, ջերմային կայանները ոչ միայն ամբողջությամբ լրացրել են ատոմակայանի չարտադրած էլեկտրաէներգիայի ծավալը, այլև ապահովել են հավելյալ գրեթե 300 մլն կՎտ·ժ արտադրություն՝ պայմանավորված նրանով, որ ընդհանուր էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը ևս աճել է 9.4%-ով։
Էներգակիրների մատակարարման աղբյուրների վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ էլեկտրաէներգիայի հավելյալ պահանջարկի պայմաններում գազի ներմուծումն աճում է, ընդ որում՝ ի հաշիվ ռուսական մատակարարումների։ Այդ ծավալներն ուղղվում են ջերմաէլեկտրակայաններ՝ լրացուցիչ էլեկտրաէներգիա գեներացնելու նպատակով։ 2026 թվականի առաջին կիսամյակում ՋԷԿ-երում բնական գազի սպառումը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է 58%-ով [3]։ Մաքսային տվյալները ևս ցույց են տալիս այս միտումը. հունվար-մայիս ամիսներին Հայաստանը ներմուծել է աննախադեպ ծավալի բնական գազ՝ գերազանցելով նախորդ ութ տարիների ցուցանիշները, ընդ որում՝ աճը գրեթե ամբողջությամբ պայմանավորված է եղել ռուսական մատակարարումներով։
Էլեկտրակայաններին ուղղված հավելյալ 165 մլն խորանարդ մետր գազի արժեքը սահմանին գործող գնով կազմել է շուրջ 29 մլն ԱՄՆ դոլար։ Այս գումարն արտացոլում է ատոմակայանի չգործելու ֆինանսական հետևանքը, որը համեմատաբար փոքր է՝ հաշվի առնելով եվրոպական շուկայի գների համեմատ ռուսական գազի էականորեն ցածր արժեքը։ Այդուհանդերձ, առկա են թաքնված համակարգային ռիսկեր, որոնք հազվադեպ են հայտնվում ուշադրության կենտրոնում։ Ռուսաստանի հետ գազի մատակարարման պայմանագրի ժամկետն ավարտվում է այս տարվա վերջին։ Ներկայիս արտոնյալ գնի հիմքում ընկած մաքսատուրքի զրոյական դրույքաչափի հնարավոր վերանայման վերաբերյալ արդեն իսկ հնչել են զգուշացումներ ռուսական կողմից, իսկ սեպտեմբերյան պլանային անջատումները ևս մեկ անգամ վկայում են մատակարարումների արտաքին կախվածությունից բխող խոցելիությունը։ Ինչպես նշվել է նախորդ վերլուծությունում, մենք արդեն իսկ ունենք վառելիքի գների աննախադեպ աճ, հետևաբար բնական գազի սակագնի հնարավոր բարձրացումն անխուսափելիորեն կհանգեցնի էլեկտրաէներգիայի սակագնի աճին։
Էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի չպլանավորված աճը
Չնայած խոշորագույն էլեկտրակայանի աշխատանքի երկարաժամկետ դադարին՝ ընդհանուր արտադրության 9.4% աճը պայմանավորված է եղել էլեկտրաէներգիայի սպառման աննախադեպ և չկանխատեսված ծավալներով։ Նշենք, որ 2025 թվականին Հայաստանում առաջին անգամ արտադրվել է ավելի քան 10 մլրդ կՎտ·ժ էլեկտրաէներգիա։ Ընթացիկ տարվա հունվարին գրանցվել է սպառման ռեկորդային ցուցանիշ՝ 18%-ով գերազանցելով նախորդ տարվա հունվարի մակարդակը, իսկ դեկտեմբերի 30-ին բաշխիչ ցանցում ֆիքսվել է 1,547 մեգավատ (ՄՎտ) պիկային ծանրաբեռնվածություն, ինչը մեկ հինգերորդով գերազանցում է նախորդ ձմռան ցուցանիշը [4]։ Նույն ժամանակահատվածում Էրեբունի վարչական շրջանի ենթակայանում բռնկված հրդեհը, ըստ ընկերության պաշտոնական պարզաբանման, պայմանավորված է եղել բեռնվածության կտրուկ աճով։ Սա արդեն իսկ ցույց է տալիս համակարգի խոցելիությունը։
Էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի աճի հիմնական շարժիչ ուժն էլեկտրամոբիլների կիրառման ընդլայնումն է։ Վառելիքի գների աճի արդյունքում արագանում է անցումն էլեկտրական շարժիչներով տրանսպորտային միջոցներին, ընդ որում՝ այս անցումը նույնքան կտրուկ է, որքան արևային էներգետիկայի մասնաբաժնի աճը զրոյից մինչև 16%՝ ընդամենը վեց տարվա ընթացքում։ 2026 թվականի համար էլեկտրամոբիլների մաքսատուրքից ազատված ներմուծման քվոտան օգոստոսին 15,000-ից հասցվեց 20,000-ի՝ նախնական սահմանաչափի գրեթե սպառված լինելու պատճառով։ Երկրորդ գործոնը շինարարության ոլորտն է. նորակառույց շենքերի գազաֆիկացման գործընթացի բարդություններով պայմանավորված՝ շենքերի մոտ կեսում ջեռուցումն ապահովվում է էլեկտրաէներգիայի միջոցով։ Երրորդ գործոնը Հրազդանում օգոստոսի 8-ին բացված «Firebird» տվյալների կենտրոնն է, որի հայտարարված հզորությունը մինչև 2027 թվականի վերջ պետք է հասնի 300 ՄՎտ-ի [5]։ Ամբողջ տարվա կտրվածքով 300 ՄՎտ-ը համարժեք է 2.6 մլրդ կՎտ·ժ էլեկտրաէներգիայի, ինչը կազմում է 2025 թվականին Հայաստանի արտադրած ամբողջ էլեկտրաէներգիայի մեկ քառորդը և Մեծամորի ատոմակայանի արտադրանքի իննը տասներորդը։ Միայն առաջին երկու ուղղություններով առաջիկա հինգից վեց տարիների ընթացքում կանխատեսվում է էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի շուրջ 40-50% աճ։ Հաշվի առնելով երկրի ընդհանուր տնտեսական զարգացմանը նպաստող հարակից ճյուղերը՝ անհրաժեշտություն է առաջանում կրկնապատկելու գործող էներգետիկ հզորությունները։ Այս գործընթացը պահանջում է մասշտաբային ներդրումներ, ինչը դեռևս բավարար չափով չի դիտարկվում հանրային և մասնագիտական քննարկումներում։
Կառավարությունն արդեն իսկ փաստել է ստեղծված իրավիճակը։ Հունիսին խորհրդարանում հնչեցված հայտարարության համաձայն՝ դեռևս մեկ տարի առաջ Հայաստանը կարող էր արժանահավատորեն համարել, որ ունի էլեկտրաէներգիայի «զգալի ավելցուկ», մինչդեռ այսօր անհրաժեշտություն է առաջացել դիտարկել նոր հզորությունների ձևավորման հարցը։ Արդեն օգոստոսի վերջին քննարկվում էին ներմուծման հնարավորությունները, այդ թվում՝ Ադրբեջանից [6]։ Փաստացիորեն, ընդամենը տասնհինգ ամսվա ընթացքում էներգահամակարգը «ավելցուկային» կարգավիճակից անցում է կատարել դեպի պահանջարկի ներմուծման։ Հայաստանն էլեկտրաէներգիա արտահանող երկրից կարող է դառնալ ներմուծող։
Մեր երկու կանխատեսումային մոդելների համաձայն, որոնք կատարվում են 2023 թվականից ի վեր, 2026 թվականը ՋԷԿ-երի արտադրության ծավալներով կլինի աննախադեպ՝ ապահովելով ընդհանուր արտադրության շուրջ 39%-ը։ Քանի որ մոդելները հաշվարկված չեն ատոմակայանի պարապուրդի միանգամյա բնույթը գնահատելու համար, 2027 թվականի ցուցանիշները պետք է դիտարկել որպես ատոմակայանի արտադրության նվազագույն և ՋԷԿ-երի արտադրության առավելագույն շեմեր։
Իրականություն դարձած կանխատեսումը
Դեռևս երկու տարի առաջ՝ 2024 թվականի սեպտեմբերին, կանխատեսել էինք, որ մինչև 2025 թվականի վերջ արևային էլեկտրակայանների արտադրությունը կարող է գերազանցել հիդրոէլեկտրակայանների (ՀԷԿ) ցուցանիշը, ինչը փաստացիորեն իրականացավ։ 2025 թվականի օգոստոսից նոյեմբեր, ինչպես նաև 2026 թվականի հունվար ամիսներին, արևային կայաններն ապահովել են ավելի մեծ ծավալի էլեկտրաէներգիա, քան ՀԷԿ-երը։ Ամբողջ տարվա կտրվածքով արևային էներգիայի մասնաբաժինը հասավ արտադրության 16%-ին՝ վեց տարի առաջվա զրոյական մակարդակից։ Թեև 2026 թվականի գարնանը ՀԷԿ-երով ապահովվեց հիդրոարտադրության ռեկորդային ամսական ծավալ, երկու ճյուղերի զարգացման միտումները պահպանվում են։
Այս դրական թվացող դինամիկան զուգորդվում է համակարգային խնդիրներով։ Արևային էներգետիկայի խրախուսումը, թեև նպաստում է էներգետիկ անվտանգությանն ու անկախությանը, պարունակում է խոցելիություններ՝ ստեղծելով համակարգային փլուզման վտանգ։ Մասնավորապես, Հայաստանի էներգահամակարգն ի սկզբանե նախագծված չի եղել արևային էլեկտրաէներգիայի ինտեգրման համար, մինչդեռ վերջինս բնութագրվում է սեզոնային և օրական խիստ արտահայտված տատանումներով։ Արտադրության պիկը դիտվում է կեսօրին, սակայն սպառման առավելագույն պահանջարկը ձևավորվում է երեկոյան ժամերին։ Սեպտեմբերի դրությամբ բաշխիչ ցանցին միացված էր 59,000 արևային կայան՝ 1,288 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ [7]։ Այս ցուցանիշը կազմում է ձմեռային ռեկորդային պիկային բեռնվածության ավելի քան չորս հինգերորդը և գերազանցում է ամբողջ երկրի սպառումն ամառային կեսօրին։ Պայմանավորված այս հանգամանքով՝ կառավարության քաղաքականությունն ուղղված է արևային էներգետիկայի աճի և համակարգի կայունության միջև հավասարակշռության ապահովմանը։ Մայիսի 1-ից ինքնավար էլեկտրակայանների առավելագույն թույլատրելի հզորությունը 150-ից նվազեցվեց 50 կիլովատի։ Այս օրենսդրական փոփոխության հիմնավորման մեջ որպես հիմնական պատճառներ նշվել են ռեակտիվ հզորության պակասորդն ու հաճախականության տատանումները։
Էլեկտրական բադի խնդիրը
Էլեկտրաէներգիան եզակի արտադրանք է, որի արտադրությունն ու սպառումը պետք է իրականացվեն միաժամանակ։ Այս սկզբունքն առանցքային նշանակություն ունի վերջին գծապատկերի վերլուծության համար։ Քանի որ Հայաստանում ժամային վիճակագրություն չի հրապարակվում, կորը կառուցվել է ամսական ցուցանիշների, Հայաստանի օրական բեռնվածության գրաֆիկի և Երևանի համար արևային ակտիվության աշխարհագրության հիման վրա։ Մեթոդաբանությունը ներկայացված է ստորև։ Ստացված պատկերը համապատասխանում է մեկ տասնամյակ առաջ Կալիֆոռնիայի էներգահամակարգի ինժեներների կողմից նկարագրված «բադի կորին»։ 2019 թվականի հունիսին միջին վիճակագրական օրվա ժամը 13:00-ին արևային էներգիան ծածկում էր պահանջարկի ընդամենը 2%-ը։ 2026 թվականի հունիսին այն ապահովել է պահանջարկի գրեթե 100%-ը, ինչի արդյունքում համակարգի մնացած մասի վրա ընկնում է ընդամենը մի քանի տասնյակ ՄՎտ արտադրելու պարտավորություն։ Երեկոյան ժամերին, արևի մայր մտնելուն պես, մյուս կայանները պետք է երեք ժամվա ընթացքում ավելացնեն արտադրությունը շուրջ 650 ՄՎտ-ով՝ պիկային պահանջարկը բավարարելու համար։ Համեմատության համար նշենք, որ 2019 թվականին այդ աճը կազմում էր 150 ՄՎտ։
Անհրաժեշտ է դիտարկել, թե որ կայաններն ունեն արտադրության կտրուկ ավելացման ճկունություն։ Մեծամորի ատոմակայանն այդ հնարավորությունը չունի։ Դրա 440 ՄՎտ հզորությունը պահպանվում է հաստատուն մակարդակում՝ անկախ պահանջարկից։ Այս տարվա հունիսին կայանի շահագործման պարագայում կձևավորվեր կեսօրին չսպառվող ավելցուկ։ Խոշոր ՋԷԿ-երի արտադրության ծավալների ճշգրտման համար պահանջվում են ժամեր։ Հիդրոէներգետիկան առավել ճկուն է, քանի որ ջրի հոսքի կարգավորմամբ հնարավոր է անհապաղ ավելացնել կամ նվազեցնել էլեկտրաէներգիայի գեներացիան։ Այդուհանդերձ, աշնանային ամիսներին արևային արտադրությունն արդեն իսկ գերազանցում է ՀԷԿ-երի ցուցանիշը։ Ներկայումս երեկոյան ժամերի պիկային պահանջարկը հիմնականում բավարարվում է ՀԷԿ-երի արտադրությամբ և Իրանի հետ բարտերային ծրագրի շնորհիվ։ Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ իրականացվող բարտերային ծրագիրը (կեսօրին էլեկտրաէներգիայի արտահանում և դրա դիմաց գազի ներմուծում) փաստացիորեն ծառայում է որպես համակարգային կուտակիչ՝ կլանելով «բադի կորի» ավելցուկային հատվածը։ Միաժամանակ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ այս գործընթացն իրականացվում է այն պետության հետ, որն այս պահին գտնվում է բարդ աշխարհաքաղաքական կոնֆլիկտի մեջ։
2019 թվականին երեկոյան ժամերին արտադրության աճի պահանջը 150 ՄՎտ էր։ 2026 թվականին այն կազմում է 650 ՄՎտ, և արևային էներգիայի յուրաքանչյուր հավելյալ մեգավատ ավելի է սրում այս համակարգային անհամապատասխանությունը։
Ստեղծված իրավիճակի լուծումը հնարավոր է իրականացնել օգտագործելով Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը։ Այս ուղղությամբ քայլերը պետք է ձեռնարկվեն հնարավորինս սեղմ ժամկետներում, անգամ բնապահպանական մտահոգությունների որոշակի ստորադասմամբ՝ հաշվի առնելով, որ սա ազգային անվտանգության խնդիր է։ Խոսքը վերաբերում է հիդրոկուտակիչ էլեկտրակայանների (ՀԿԷԿ) կառուցմանը, որոնք հիմնված են տարբեր բարձրությունների վրա գտնվող ջրավազանների շահագործման տրամաբանության վրա։ Կեսօրին նման համակարգը գործում է պոմպային ռեժիմով՝ սպառելով ավելցուկային էլեկտրաէներգիան և ջուրը մղելով վերին ավազան, իսկ երեկոյան ժամերին ջուրը բաց է թողնվում ստորին ավազան՝ ապահովելով գեներացիա ավանդական ՀԷԿ-ի սկզբունքով։ Փաստացիորեն, ձևավորվում է էլեկտրաէներգիայի ավելցուկի կուտակիչ։ Պայմանավորված Հայաստանի լեռնային ռելիեֆով և բարձրությունների զգալի տարբերություններով՝ նման ենթակառուցվածքների ստեղծումն ունի հույժ կարևորություն։ Թեև էներգիայի կուտակման մասին օրենքն ուժի մեջ է մտել դեռևս մայիսին, համապատասխան մրցույթ մինչ օրս չի հայտարարվել։