Տնային աշխատանքը, երեխաների և տարեցների խնամքը ոչ թե պարզապես ընտանեկան պարտականություններ են, այլ Հայաստանի տնտեսության խոշորագույն հատվածներից մեկը, որը մինչ օրս չի նկատվումպաշտոնական վիճակագրության կողմից
ԵՐԵՎԱՆ, 27 հուլիսի․/ԱՌԿԱ/․ «Ազգային փոխանցումային հաշիվներ» (National Time Transfer Accounts, NTTA) հետազոտությունը Հայաստանում առաջին անգամ քանակապես գնահատում է չվարձատրվող աշխատանքի ծավալները և ցույց տալիս, որ տնային աշխատանքը, երեխաների և տարեցների խնամքը երկրի տնտեսության ամենամեծ «անտեսանելի» հատվածներից մեկն են։ Հետազոտության հեղինակները, պատասխանելով «ԱՌԿԱ» գործակալության հարցերին, կոչ են անում խնդիրը դիտարկել ոչ միայն որպես գենդերային հավասարության հարց, այլև որպես տնտեսական աճի, աշխատաշուկայի և ժողովրդագրության գործոն։
Հետազոտության հիմնական եզրահանգումը
«Ամերիա» ՓԲԸ-ի կառավարման խորհրդատվական ծառայության ղեկավար Տիգրան Ջրբաշյանը հայտնեց, որ այս հետազոտությունը դեռևս 2021–2022 թթ.-երին իրականացված աշխատանքի շարունակությունն է, երբ Հայաստանում առաջին անգամ մշակվեց ազգային փոխանցումային հաշիվների մոդելը և պատրաստվեց համապատասխան զեկույցը։
«Ազգային հաշիվներն արտացոլում են երկրում ստեղծված արդյունքի ծավալը և դրա օգտագործման եղանակները։ Այս մոդելի շրջանակում տվյալները բաշխվում են ըստ տարիքի և սեռի։ Սա շատ կարևոր է հասկանալու համար, թե սեռատարիքային որ խմբերն են հիմնականում ստեղծում տնտեսական արդյունքը, և որ խմբերն են այն հիմնականում սպառում։ Նման տեղեկատվությունն անհրաժեշտ է սոցիալական, առողջապահական, կրթական, տնտեսական և պետական քաղաքականության ու ռազմավարությունների այլ տեսակների մշակման և իրականացման ժամանակ»,- այս մասին ասաց Ջրբաշյանը։
Նա նշեց, որ այսօր ներկայացվող հետազոտությունը լրացնում է այդ մոդելը այսպես կոչված ոչ մոնետիզացված արդյունքով։ Խոսքը վերաբերում է այն աշխատանքին և ստեղծվող արժեքին, որոնք չափվում են ոչ թե փողով, այլ ծախսված ժամանակով։
«Եթե սահմանափակվենք միայն ավանդական ազգային հաշիվներով, մենք կտեսնենք գործունեության միայն այն մասը, որը մոնետիզացված է. այն, որի համար փող է վճարվում, կամ որն արտահայտվում է դրամական ծախսերով։ Սակայն մնում է ևս մեկ մաս. դա անտեսանելի աշխատանքն է, որը ազգային հաշիվները չեն հաշվառում։ Մեր հետազոտության մեջ այն գնահատվում է ժամանակի միջոցով։ Երբ մենք դիտարկում ենք ժամանակի բաշխումը, ակնհայտ է դառնում, որ Հայաստանում առկա է վառ արտահայտված գենդերային բևեռարվածություն»,- ասաց Ջրբաշյանը։
Նա նշեց, որ եթե վերցնենք կանանց ամբողջ կյանքի ցիկլը, ապա միջինում նրանք շաբաթական 15,3 ժամ ծախսում են տնային գործերի վրա և ևս 8,6 ժամ շաբաթական՝ խնամքի տարբեր տեսակների վրա։ Տղամարդկանց մոտ այս ցուցանիշներն էապես ցածր են։ Ամբողջ կյանքի ընթացքում՝ ծննդից մինչև խոր ծերություն, տղամարդիկ միջինում շաբաթական 3,6 ժամ են ծախսում տնային գործերի և 2,2 ժամ շաբաթական՝ խնամքի վրա։
«Այսպիսով, մենք տեսնում ենք շատ զգալի ծանրաբեռնվածություն կանանց վրա։ Կան որոշակի տարիքային շրջաններ, երբ այս ճեղքվածքը դառնում է հատկապես մեծ։ Կանանց մոտ չվարձատրվող աշխատանքի առավելագույն պիկը բաժին է ընկնում 30-ից 35 տարեկան հասակին։ Այդ շրջանում տնային աշխատանքը, երեխաների և ընտանիքի տարեց անդամների խնամքը հանրագումարում զբաղեցնում են շաբաթական մինչև 47–49 ժամ»,- ասաց Ջրբաշյանը։
Նա հայտնեց, որ նույն տարիքի տղամարդկանց մոտ այդ ցուցանիշը նույնպես հասնում է իր առավելագույնին, սակայն կազմում է ընդամենը շաբաթական 8–11 ժամ։ Ստացվում է, որ աշխատանքային տարիքում կանայք կատարում են մոտ չորս-հինգ անգամ ավելի շատ չվճարվող աշխատանք, քան տղամարդիկ։ Մաքսիմալ տարբերությունը դիտվում է 23-ից 27 տարեկան հասակում. կանայք խնամքի վրա ներդնում են մոտ տասն անգամ ավելի շատ ժամանակ, քան տղամարդիկ։ Չվճարվող խնամքի աշխատանքների հիմնական ստացողները երեխաներն են, որոնց հիմնական տրամադրողները՝ կանայք են։
«Մենք փորձեցինք նաև գնահատել այդ աշխատանքի գումարային արժեքը՝ կիրառելով երկու մեթոդ։ Առաջին մեթոդը փոխարկման մեթոդն է։ Այն ենթադրում է չվճարվող աշխատանքի գնահատում շուկայում նմանատիպ ծառայությունների արժեքով»,- ասաց Ջրբաշյանը։
Նրա խոսքով՝ ըստ այս մեթոդի, չվճարվող աշխատանքը կազմում է կանանց կողմից կատարվող ընդհանուր աշխատանքի շուրջ 78%-ը։ Այլ կերպ ասած, կանայք վարձատրություն են ստանում իրենց կողմից կատարվող ընդհանուր աշխատանքի միայն 22%-ի դիմաց, իսկ 78%-ը մնում է չվճարվող։ Տղամարդկանց մոտ պատկերը գրեթե հակառակն է. չվճարվող աշխատանքը կազմում է շուրջ 11%, իսկ վարձատրվողը՝ մոտ 89%։
«Գոյություն ունի գնահատման ևս մեկ մեթոդ։ Այն ցույց է տալիս, թե որքան կարող էին վաստակել կանայք, եթե չվճարվող աշխատանքի վրա ծախսվող ժամանակն օգտագործեին իրենց տարիքին և մասնագիտական հմտություններին համապատասխանող վարձատրվող զբաղվածության համար։ Նման մոտեցման դեպքում տարբերությունն ավելի մեծ է ստացվում»,- ասաց Ջրբաշյանը։
Նա հայտնեց, որ հետազոտության արդյունքների համաձայն՝ կանանց չվճարվող աշխատանքի արժեքը մեկ անձի հաշվով մոտ 2,1 անգամ գերազանցում է նրանց վճարվող աշխատանքի արժեքը։ Տղամարդկանց մոտ այս ցուցանիշը կազմում է ընդամենը շուրջ 32%։
«Այսպիսով, մենք գործ ունենք շատ մեծ ոլորտի, փաստացի տնտեսության առանձին հատվածի հետ։ Երբ փորձում ենք գնահատել դրա մեծությունը, պարզվում է, որ չվարձատրվող աշխատանքը մեր տնտեսության խոշորագույն հատվածն է։ Ո՛չ արդյունաբերությունը, ո՛չ ծառայությունների ոլորտը, ո՛չ գյուղատնտեսությունն իրենց մասշտաբներով համադրելի չեն դրա հետ։ Կախված գնահատման մեթոդից՝ փոխարկման, թե բաց թողնված հնարավորությունների, այս հատվածի ծավալը կազմում է տնտեսության 16%-ից մինչև 30%-ը։ Այլ կերպ ասած, մեր կողքին գոյություն ունի ավելացված արժեքի ստեղծման հսկայական ոլորտ, որը մենք մինչ օրս չենք տեսնում»,- ասաց Ջրբաշյանը։
Նա հայտարարեց, որ ժամանակն է ուշադրություն դարձնել դրան և ընդունել, որ Հայաստանում ստեղծվող ավելացված արժեքի զգալի մասը ձևավորվում է չվարձատրվող աշխատանքի շնորհիվ, որը հիմնականում կատարում են կանայք, թեև որոշակի ավանդ ունեն նաև տղամարդիկ։
Հարցը ոչ միայն տնտեսության, այլև մարդու իրավունքների մասին է
Հայաստանում ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամի (UNFPA) հայաստանյան գրասենյակի ղեկավար Լուսինե Սարգսյանն ընդգծեց, որ հետազոտությունը ցույց է տալիս այնպիսի պայմաններ ստեղծելու անհրաժեշտությունը, որոնց դեպքում կանանց ստիպված չեն լինի ընտրություն կատարել կարիերայի և ընտանիքի միջև։ Նրա խոսքով՝ պետությունը պետք է ոչ թե պարտադրի ընտանիքի միասնական մոդել, այլ ապահովի ընտրության հնարավորություն. զարգացնի խնամքի համակարգը, ստեղծի ընտանեկան կողմնորոշում ունեցող զբաղվածություն և ճանաչի չվարձատրվող աշխատանքի սոցիալական արժեքը։
Նա նաև նշեց, որ խնդիրն ունի մարդու իրավունքների ասպեկտ. կանայք հաճախ ստիպված են լինում ընտրել մասնագիտական իրացման իրավունքի և ընտանիք կազմելու իրավունքի միջև։
Տնտեսությունը կորցնում է մարդկային կապիտալը
Ջրբաշյանի խոսքով՝ Հայաստանում կանայք ունեն բարձր կրթական ներուժ, սակայն այդ մարդկային կապիտալի զգալի մասն օգտագործվում է ֆորմալ տնտեսությունից դուրս։ Եթե հաշվի առնվի չվճարվող աշխատանքի արժեքը, կանանց ավանդը համախառն ավելացված արժեքի ստեղծման գործում համադրելի է կամ նույնիսկ ավելի բարձր, քան տղամարդկանց ավանդը։
Բիզնես-վերլուծաբանը նշեց, որ գոյություն ունեցող մոդելը չափազանց թանկ է դառնում ծերացող հայաստանյան հասարակության համար։ Առաջին երեխայի ծննդյան հետաձգումը, որը պայմանավորված է կարիերան և տնային պարտականությունները համատեղելու անհրաժեշտությամբ, նվազեցնում է երկրորդ և հաջորդ երեխաների ծննդյան հավանականությունը, ինչը սրում է ժողովրդագրական խնդիրները։
Ինչ լուծումներ են առաջարկում հեղինակները
Սարգսյանն ու Ջրբաշյանը համակարծիք են, որ անհրաժեշտ է համալիր մոտեցում։ Առաջնահերթությունների թվում նրանք նշում են մատչելի մանկապարտեզների և տարեցների խնամքի ծառայությունների զարգացումը, զբաղվածության ճկուն ձևերը, ընտանիքամետ կորպորատիվ քաղաքականությունը, երեխայի խնամքի արձակուրդների համակարգի կատարելագործումը, հարկային խթանները և չվարձատրվող խնամքի աստիճանական ճանաչումը որպես հանրային նշանակություն ունեցող գործունեություն։
Գործատուների դերը
Հետազոտության հեղինակները գտնում են, որ ընտանիքամետ քաղաքականությունը բխում է ոչ միայն աշխատողների, այլև բիզնեսի շահերից։ Ընկերությունները ստանում են անձնակազմի ավելի բարձր հավատարմություն, նվազեցնում են կադրերի հոսունությունը և աշխատակիցների փնտրտուքի ծախսերը։ Երիտասարդության թվաքանակի կրճատման պայմաններում գործատուները դառնում են ժողովրդագրական մարտահրավերների լուծման անմիջական մասնակիցները։
Եզրակացություն
Հետազոտությունը տնային աշխատանքի մասին քննարկումը սոցիալական հարթությունից տեղափոխում է տնտեսական քաղաքականության ոլորտ։ Սարգսյանի խոսքով՝ պետության խնդիրն է ընտանիքներին ընտրության հնարավորություն ընձեռելը, այլ ոչ թե միասնական մոդել պարտադրելը։ Ջրբաշյանն իր հերթին ընդգծում է, որ չվարձատրվող աշխատանքի ճանաչումը թույլ կտա ավելի ճշգրիտ գնահատել երկրի մարդկային կապիտալը և ընդունել ավելի արդյունավետ որոշումներ զբաղվածության, սոցիալական պաշտպանության և ժողովրդագրության ոլորտներում։ Հեղինակները հույս ունեն, որ հետազոտության արդյունքները կօգտագործվեն պետական քաղաքականության կատարելագործման ժամանակ և գործիք կդառնան փոփոխությունների կանոնավոր մոնիթորինգի համար։