2020-2023 թթ. պատերազմը եւ ՀՀ իշխանությունների հանձնառությունը խաղաղությանն ու պետական ինքնիշխանությանը՝ սահմանել են հայկական պետականության անվտանգության վերաբերյալ քննարկումների շրջանակը: Մասնավորապես՝ վերջին տարիներին հայ ժողովրդի շարունակական պատմական ձախողումների հիմքում ընկած պատճառները դարձել են սիրված թեմա: Տարբեր տրամաչափի հայ գործիչներ վաղուց համոզված են, որ ձախողումների հիմնական պատճառը հայերի հակումն է «պատմական արդարության վերականգնման» մասին քաղաքական երեւակայություններին, այսինքն՝ կորուսյալ հայրենիքի, «Հայաստանի նախկին մեծության» վերադարձը, աշխարհում հայ ժողովրդի առանձնահատուկ տեղը եւ այլն:
Այս հակումը ներկայացվում է որպես հայերի անտարբերության, պատմական հավակնությունների օգտին իրականության նկատմամբ արհամարհանքի եւ քաղաքական էլիտաների կողմից վարվող անբավարար քաղաքականության հիմնական պատճառ: Այլ պատճառներ չեն նկատվում: Հայ ժողովրդին վերագրվող այս հակումը կարելի է բնորոշել որպես «պատրանքային երազանք»: Հետեւաբար՝ շատերը բանականությանը վերադառնալու «կախարդական փայտիկը» տեսնում են պարզապես պատրանքներից հրաժարվելու եւ իրականություն վերադառնալու մեջ: Ամեն ինչ այնքան պարզ է թվում:
Սակայն իրականությանը վերադառնալու՝ հռչակված հայեցակարգն ինքնին հետաքրքիր է։ Մեկ դարից ավելի է, ինչ շատ հայ հասարակական եւ քաղաքական գործիչներ այն համոզմունքն են ունեցել (կամ սխալ համոզմունքը), որ ՀՀ-ի բոլոր դժբախտությունները բխում են այն փաստից, որ հայերն այնքան շատ բան են ցանկանում, որ հենց այս անզուսպ ցանկության վրա հիմնված «ազգային-ազատագրական պայքարն» է եղել եւ շարունակում է մնալ տարբեր իշխանությունների կողմից հայերի նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի պատճառը։ «Ազգային-ազատագրական պայքարը» նաեւ համարվում է 1915 թվականի ցեղասպանության պատճառ։ Այլ կերպ ասած՝ հայերն են մեղավոր իրենց բոլոր դժբախտությունների համար. մնացած բոլորը պարզապես ստիպված էին ազատվել հայկական հավակնություններից՝ իրենց սեփական փրկության համար։ Այսինքն՝ հայերը պետք է ճիշտ գնահատեին իրականությունը եւ հաշտվեին դրա հետ։
Բայց այս հայեցակարգը չի համարվում պատրանք։ Հայերը, իհարկե, մեղավոր են, բայց այս մեղքը պետք է պատշաճ կերպով բնութագրվի (ինչը կանեմ մի փոքր ավելի ուշ)։ Պատմությունը շրջելու իմաստ չկա։ Որտե՞ղ են իրականության հետ հաշտվածները տեսել «ազգային-ազատագրական պայքար» հայ ժողովրդի պատմության մեջ։ Ոչ ոք հստակ չի խոսում դրա մասին։ Ավելին՝ փլուզվող Օսմանյան կայսրությունում մենք տեսանք հայերի, որոնք պայքարում էին մահմեդական օսմանցիների հետ միասին՝ սահմանադրական կարգը վերականգնելու եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին հայերին օսմանյան բանակ զորակոչելու համար: Մենք տեսանք նաեւ, որ լիովին հարգելի այս վարքագիծը ոչինչ չարեց հայերին փրկելու համար։
Եվ այն պնդումը, թե պատմականորեն (գոնե 15-րդ դարից սկսած) հայերը ոչ թե շատ բան էին ուզում, այլ ընդհակառակը՝ ոչինչ չէին ուզում, քան հրաժարվել ազատության համար ցանկացած պայքարից, կարող է բոլորովին տարօրինակ թվալ հենց հայերին: Բայց իրականությունն այն է, որ պետականության վերջնական կորստի պահից սկսած՝ ազատության համար ցանկացած պայքար հայերի կողմից դարեր շարունակ համարվել է հերետիկոսություն: Եվ անվտանգության ապահովման հիմնական գաղափարը դարձավ ենթակայությունը օտարերկրյա կառավարիչներին: Ահա թե որն է ճշմարտությունը: Եվ այս գաղափարը ժամանակի ընթացքում հանգեցրեց արտաքին ուժերի օրակարգերում մասնակցելու գաղափարին (ըստ էության՝ հովանավորների որոնմանը), ինչը կիրառվում է մինչ օրս:
Հենց անկախությունից մշտական հրաժարումն էր բոլոր ազգային անհաջողությունների պատճառը:
Մանվել ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Հայացք Երեւանից» թերթի այս համարում
Համաձայն «Հեղինակային իրավունքի եւ հարակից իրավունքների մասին» օրենքի՝ լրատվական նյութերից քաղվածքների վերարտադրումը չպետք է բացահայտի լրատվական նյութի էական մասը: Կայքում լրատվական նյութերից քաղվածքներ վերարտադրելիս քաղվածքի վերնագրում լրատվական միջոցի անվանման նշումը պարտադիր է, նաեւ պարտադիր է կայքի ակտիվ հղումի տեղադրումը: