Հայաստանում կոռուպցիան վերափոխվել է, բայց չի վերացել․ Ինչ է արձանագրել Freedom House-ը Հայաստանի կոռուպցիոն իրավիճակի վերաբերյալ

AntiCor – Freedom House–ի Freedom in the World 2025 զեկույցում Հայաստանի վերաբերյալ կոռուպցիայի թեման չի ներկայացվում որպես առանձին գլուխ, սակայն այն համակարգային կերպով ներթափանցում է պետական կառավարման, դատական իշխանության, ընտրական գործընթացների և մարդու իրավունքների տարբեր բաժիններ։ Զեկույցի համադրված վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հակակոռուպցիոն հռչակված քաղաքականության ֆոնին կոռուպցիոն ռիսկերը պահպանվում են, իսկ որոշ ոլորտներում՝ խորանում։

Ստորև ներկայացվում են զեկույցից բխող հիմնական կոռուպցիոն արձանագրումները՝ ըստ բովանդակային բլոկների։

1. Բարձրաստիճան կոռուպցիայի անպատժելիություն և ընտրովի արդարադատություն

Freedom House–ը փաստում է, որ՝

• իշխող կուսակցության բարձրաստիճան պաշտոնյաները հազվադեպ են ենթարկվում իրական քննության, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ առկա են պաշտոնեական լիազորությունների չարաշահման ակնհայտ ցուցումներ,
• կոռուպցիոն գործերով հաջողված դատապարտումները վերին էշելոններում մնում են բացառիկ, ոչ թե կանոն։

Էկոնոմիկայի նախարար Վահան Քերոբյանի 2024 թ. հրաժարականը՝ պաշտոնեական լիազորությունների չարաշահման մեղադրանքով, զեկույցում ներկայացվում է ոչ թե որպես համակարգային շրջադարձ, այլ մեկուսացված դեպք, որը չի հանգեցրել ոլորտային մաքրման կամ ինստիտուցիոնալ հետևանքների։

2. Հակակոռուպցիոն մարմինների ինստիտուցիոնալ խոցելիությունը

Զեկույցում առանձնահատուկ ընդգծվում է, որ հակակոռուպցիոն համակարգն ինքն է դարձել կոռուպցիոն ռիսկերի աղբյուր։

2.1. Հակակոռուպցիոն դատարան և դատավորներ

• Լրատվամիջոցների հետաքննությունները 2023–2024 թթ. բացահայտել են դատավորների գույքի հայտարարագրերում և կենսագրական տվյալներում լուրջ ռիսկեր,
• այդ արձանագրումները չեն հանգեցրել արագ և հրապարակային իրավական արձագանքի։

2.2. Հակակոռուպցիոն կոմիտե

• Կոմիտեի նախագահ Սասուն Խաչատրյանի հրաժարականը վարչապետի պահանջով,
• նրան փոխարինելու համար միայն մեկ թեկնածուի առաջադրումը,
  զեկույցում գնահատվում են որպես մրցակցային և անկախ նշանակման սկզբունքների խաթարում։

2.3. Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողով

• Ազգային ժողովը չկարողացավ ժամանակին համալրել հանձնաժողովի կազմը,
• 2024 թ. ընթացքում չնշանակվեց մշտական նախագահ, ինչը թուլացրել է կառույցի գործունակությունը։

3. Դատական իշխանությունը որպես կոռուպցիոն ռիսկերի բազմապատկիչ

Freedom House–ը դատական համակարգը բնութագրում է որպես քաղաքական ազդեցության և կոռուպցիոն խոցելիության կենտրոն.

• Դատավորների նկատմամբ կիրառվող կարգապահական վարույթները, հատկապես քաղաքականապես զգայուն գործերով, ընկալվում են որպես ճնշման և վերահսկման գործիք,
• Դատավորների նշանակման հատուկ ընթացակարգերը, որոնք շրջանցում են Արդարադատության ակադեմիայի պարտադիր ուսուցումը, օգտագործվել են քաղաքական կապեր ունեցող անձանց համակարգ ներմուծելու համար։

Սա, ըստ զեկույցի, ուղղակիորեն խաթարում է կոռուպցիոն գործերի արդար քննության հնարավորությունը։

4. Թափանցիկության պակաս և տեղեկատվության փակություն

Կոռուպցիոն ռիսկերի կարևոր աղբյուր է դիտարկվում նաև պետական գործունեության ոչ թափանցիկությունը.

• Պետական գնումների վերահսկողությունը և գույքի հայտարարագրման մեխանիզմները մնում են թույլ,
• Լրագրողների տեղեկատվության հարցումները հաճախ մնում են անպատասխան, ուշացած կամ ձևական,
• Կառավարությունը չի հրապարակել, օրինակ,
  • 2024 թ. սահմանազատման գործընթացում Ադրբեջանին փոխանցված տարածքների համար տրամադրված փոխհատուցումների չափերը,
    ինչը արդարացի կասկածներ է առաջացրել փոխհատուցման համաչափության և չարաշահումների վերաբերյալ։

5. Կոռուպցիան ընտրական և քաղաքական գործընթացներում

Freedom House–ը արձանագրում է, որ՝

• վարչական ռեսուրսների զանգվածային չարաշահումը, հատկապես տեղական ընտրություններում, մնում է քրոնիկ խնդիր,
• ընտրակաշառքի բացահայտ դեպքերը նվազել են, սակայն ընտրողների վրա անուղղակի ազդեցության մեխանիզմները պահպանվել են,
• իշխող կուսակցության ընտրարշավների հնարավոր ապօրինի ֆինանսավորման վերաբերյալ լրագրողական բացահայտումները չեն ստացել արդյունավետ իրավական ընթացք։

Եզրակացություն

Freedom House–ի 2025 թվականի զեկույցի համադրական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանում կոռուպցիան վերափոխվել է, բայց չի վերացել։

Այն այլևս չի դրսևորվում միայն բացահայտ կաշառքներով, այլ՝

• ինստիտուցիոնալ անպատժելիությամբ,
• քաղաքական վերահսկողության տակ գտնվող հակակոռուպցիոն մարմիններով,
• ընտրովի արդարադատությամբ,
• թափանցիկության բացակայությամբ։

Զեկույցի առանցքային ուղերձը հստակ է.
առանց իրական դատական անկախության և քաղաքական կամքից անկախ հակակոռուպցիոն ինստիտուտների՝ կոռուպցիայի դեմ պայքարը մնում է ձևական։