Վարձատրման «նոր» մեխանիզմը՝ կոռուպցիոն գործիք.AntiCor-ի հրապարակած հետազոտությունների ամբողջական պատկերը ձևավորում է ոչ թե առանձին չարաշահման, այլհամակարգային ֆինանսական մոդելիպատկեր, որտեղ պետական բյուջեն վերածվում է իշխանության ներկայացուցիչների անձնական հարստացման աղբյուրի՝ «օրինական» փաթեթավորմամբ։
1․ Հռետորաբանությունից՝ իրականություն
Ներկայիս իշխանությունը տարիներ շարունակ նախկիններին մեղադրել է պետական բյուջեի թալանի, «քեշ» կոռուպցիայի և օլիգարխիկ կապերի մեջ։ Սակայն 2021–2025 թվականների տվյալների համադրությունը ցույց է տալիս այլ պատկեր․
- իշխանության գրեթե բոլոր առանցքային ներկայացուցիչներիգույքային վիճակը կտրուկ բարելավվել է,
- ձեռք են բերվելթանկարժեք տներ և ավտոմեքենաներ,
- իսկ պաշտոնական բացատրությունը գրեթե նույնն է՝«վարկով ենք գնել, ինչպես շարքային քաղաքացիները»։
Ֆորմալ առումով՝ հայտարարագրերում այդ վարկերը առկա են։ Բայց հենց այստեղ է սկսվում իրական խնդիրը։
2․ Վարկը որպես քողարկում, պարգևավճարը՝ որպես վճարման աղբյուր
AntiCor-ի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս մի կրկնվող օրինաչափություն․
. Վարկերը հաճախ տրամադրվում ենիշխանական թիմին փոխկապակցված բանկերի կողմից,
. Վարկերի մարման ժամանակացույցը համընկնում էաննախադեպ չափերի հասնող պարգևավճարներիվճարման հետ,
. Այդ պարգևավճարների աղբյուրը՝պետական կամ համայնքային բյուջեն։
Ստացվում է հետևյալ շղթան․
նախ՝ ձեռք է բերվում հարստությունը (վարկով), հետո՝ նույն պետության հաշվին ստացված պարգևավճարներով փակվում է այդ վարկը։
Սա արդեն ոչ թե սոցիալական արդարության, այլյուրացման ինստիտուցիոնալացված ձևէ։
3․ Տեղական մակարդակ․ Դիլիջանի օրինակ
Դիլիջանի համայնքապետարանի 2025թ. բյուջեի փոփոխությունը դասական օրինակ է, թե ինչպես է նույն տրամաբանությունը իջնում մինչև համայնքային մակարդակ։
ՀամայնքապետԴավիթ Սարգսյան-ի նախաձեռնությամբ՝
- աշխատավարձային հոդվածից8 մլն դրամտեղափոխվում է
- «պարգևատրումներ, դրամական խրախուսումներ և հատուկ վճարներ» հոդված։
Պատճառաբանությունը՝ ամանորյա պարգևավճարներ։
Արդյունքը՝ համայնքային առաջնահերթ խնդիրների հաշվինտոնական բոնուսներ իշխանությանը։
4․ Ազգային ժողով․ «տոնական առիթը» որպես իրավական շեղում
ԱԺ նախագահԱլեն Սիմոնյան-ի 2025թ. դեկտեմբերի 11-ի Կ-322-Ա կարգադրությունը ցույց է տալիս նույն մեխանիզմը՝ արդեն պետական բարձրագույն մակարդակում։
Օրենքը հստակ է․ պարգևատրումը հնարավոր է միայն՝
- կատարողականի գնահատման,
- հատուկ առաջադրանքի,
- որակյալ աշխատանքի համար։
.«Ամանորի և Սուրբ Ծննդյան տոների առթիվ»պարգևատրումը օրենքով նախատեսված հիմք չէ։
. Կարգադրության հավելվածների չհրապարակումը փաստացի վերացնում է հանրային վերահսկողությունը։
Սա ստեղծում էընտրովիության, անթափանցիկության և քաղաքական խրախուսմանբարձր ռիսկ։
5․ Գործադիր իշխանություն․ ինքնախրախուսման փակ շղթա
ՎարչապետՆիկոլ Փաշինյան-ի պարգևավճարների ուսումնասիրությունը բացահայտում է շահերի բախման դասական օրինակ։
2025թ. միայն առաջին կիսամյակում՝
- շուրջ13.9 մլն դրամ՝ անձամբ վարչապետին,
- 2.8 մլրդ դրամից ավելի՝ վարչապետի աշխատակազմին և փոխվարչապետներին։
Թեպետ մեխանիզմը ձևականորեն տեղավորվում է ենթաօրենսդրական կարգի մեջ, բովանդակային առումով այն ենթադրում է, որգնահատման գործընթացում ներգրավված անձը դառնում է սեփական խրախուսման շահառու։
AntiCor-ի եզրակացությունը հստակ է․ձևական օրինականությունը չի հավասարազորում հանրային արդարացվածությանը։
6․ «Սա պարգևավճար չէ, սա աշխատավարձ է»․ լեզվական մանիպուլյացիա
Արդարադատության նախարարՍրբուհի Գալյան-ի և ֆինանսների նախարարՎահե Հովհաննիսյան-ի հրապարակային հայտարարությունները բացահայտում են մեկ այլ շերտ՝տերմինաբանական քողարկում։
Պարգևավճարները ներկայացվում են որպես․
- «ամբողջ տարվա վարձատրություն»,
- «աշխատավարձի բարձրացում այլ մեխանիզմով»,
- «կադրային ճգնաժամի լուծում»։
Բայց եթե սա աշխատավարձ է, ապա՝
. ինչո՞ւ չի կիրառվում նույն մոտեցումը ուսուցիչների, բժիշկների, դասախոսների նկատմամբ,
. ինչո՞ւ է այն կախված քաղաքական որոշումից, այլ ոչ՝ օրենքից,
. և ինչո՞ւ է այն վճարվում միանվագ, ոչ թե թափանցիկ սանդղակով։
7․ Համեմատական եզրակացություն․ «նոր» կոռուպցիայի մոդելը
Նախկին համակարգը գործում էր կոպիտ․
նախ յուրացում → հետո հարստություն։
Ներկայիս մոդելը՝ ավելի «կրեատիվ» է․
նախ հարստություն (վարկով) → հետո վարկի մարում պետական պարգևավճարներով։
Սա ոչ թե բարեփոխում է, այլյուրացման իրավական ինժեներիա։
Եզրափակիչ գնահատական
AntiCor-ի հավաքած փաստերը ցույց են տալիս, որ պարգևավճարների ներկայիս համակարգը․
- խաթարում է սոցիալական արդարության սկզբունքը,
- վերացնում է հանրային վերահսկողությունը,
- և պետական բյուջեն վերածում է իշխանական էլիտայի ֆինանսական սպասարկման գործիքի։