Հայաստանի ուժային կառույցների ղեկավարի պաշտոնը ավանդաբար եղել է քաղաքական և հասարակական բարձր լարվածության կենտրոնում։ Այդ պաշտոնում յուրաքանչյուր որոշում դառնում է հանրային քննարկման առարկա, յուրաքանչյուր միջադեպ՝ քաղաքական շահարկման թեմա։ Այս համատեքստում Արփինե Սարգսյանի-ի նշանակումը ոչ միայն կադրային փոփոխություն էր, այլև սիմվոլիկ շրջադարձ՝ առաջին անգամ համակարգը ղեկավարում է կին պաշտոնյա։
Սակայն նշանակման պահից ի վեր նախարարի գործունեությունը ուղեկցվում է անընդմեջ քննադատություններով։ Հարցն այստեղ ոչ միայն աշխատանքի որակն է, այլ նաև ընկալումների բախումը՝ քաղաքական, ինստիտուցիոնալ և նույնիսկ գենդերային մակարդակներում։
Քննադատությունների բնույթը՝ քաղաքական, ոչ թե պրոֆեսիոնալ՞
Վերջին ամիսներին նախարարի հասցեին հնչող մեղադրանքները հիմնականում կենտրոնանում են ուժի կիրառման դեպքերի, ներքին լարվածության և առանձին օպերատիվ իրավիճակների վրա։ Սակայն ուշագրավ է, որ քննադատության զգալի մասը կառուցվում է ոչ թե կոնկրետ փաստական ձախողումների, այլ քաղաքական դիրքորոշումների վրա։
Ուժային կառույցը, իր բնույթով, աշխատում է ճգնաժամային պայմաններում։ Յուրաքանչյուր բողոքի ակցիա, հասարակական սրացում կամ անվտանգային միջադեպ ինքնաբերաբար մեծացնում է հանրային ուշադրությունը նախարարի նկատմամբ։ Այս ֆոնին ցանկացած կոշտ գործողություն ներկայացվում է որպես «խստության գերազանցում», իսկ ցանկացած մեղմ մոտեցում՝ որպես «թուլություն»։
Այս երկակի սպասումների պայմաններում ղեկավարի աշխատանքը մշտապես հայտնվում է քննադատության խաչմերուկում։
Խստապահանջության գործոնը
Չնայած հանրային դիսկուրսում ձևավորվող կտրուկ գնահատականներին, համակարգի ներսում արձանագրվում է այլ պատկեր։ Սարգսյանի ղեկավարության ընթացքում շեշտադրվել է կարգապահությունը, ներքին վերահսկողության ուժեղացումը և հաշվետվողականության բարձրացումը։
Նրա հետևողական խստապահանջությունը, ըստ համակարգային աղբյուրների, բերել է օպերատիվ արձագանքման արագացման, ներքին կարգապահական վերահսկողության խստացման և որոշակի արդյունավետության բարձրացման։
Սա հատկապես կարևոր է այն համակարգում, որտեղ տարիներ շարունակ քննադատվում էր անպատժելիության մթնոլորտը։ Խիստ վերահսկողությունը, որքան էլ արտաքինից ընկալվի որպես կոշտ մոտեցում, իրականում հաճախ ուղղված է համակարգի ներսում կարգուկանոնի հաստատմանը։
«Կինը ուժային կառույցում»՝ կոտրվող ստերեոտիպ
Հանրային քննարկումներում պարբերաբար շրջանառվում է մի թեզ՝ ուժային կառույցը «կանացի» կառավարման ձևաչափի համար չէ։ Երբեմն ակնարկվում է, թե կին ղեկավարը կարող է լինել չափազանց էմոցիոնալ կամ հակառակը՝ ստիպված լինի արհեստականորեն կոշտանալ։
Սակայն Սարգսյանի վարքագիծը ցույց է տալիս այլ պատկեր։ Նրա հրապարակային ելույթները կառուցված են հստակ իրավական շեշտադրումներով, իսկ գործելաոճը՝ կազմակերպչական և համակարգային մոտեցմամբ։ Քաղաքական դիտորդների մի հատվածը նշում է, որ նա ոչ թե փորձում է ապացուցել իր խստությունը, այլ իրականում որդեգրել է պահանջկոտ և սկզբունքային ղեկավարի դիրքավորում։
Այս համատեքստում գենդերային գործոնը ավելի շատ դարձել է քննարկման թեմա, քան իրական աշխատանքի չափորոշիչ։
Բացթողումնե՞ր, թե՞ չափազանցված ներկայացում
Անշուշտ, ցանկացած կառույցում առկա են խնդիրներ և բացթողումներ։ Սակայն փորձագիտական շրջանակներում շրջանառվում է այն կարծիքը, որ նախարարի հասցեին հնչող որոշ գնահատականներ չափազանցված են և հաճախ պայմանավորված են քաղաքական դիմակայությամբ։
Ուժային համակարգի ղեկավարը մշտապես դառնում է քաղաքական բախումների թիրախ, հատկապես ներքաղաքական լարված փուլերում։ Այդ պայմաններում անձնական քննադատությունը հաճախ խառնվում է համակարգային խնդիրների հետ՝ ստեղծելով տպավորություն, թե բոլոր բացթողումները կենտրոնացած են մեկ պաշտոնյայի շուրջ։
Արդյունավետության չափումը՝ ժամանակի գործոն
Ներքին գործերի ոլորտի բարեփոխումները չեն կարող ակնթարթային արդյունք տալ։ Դրանք պահանջում են ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, մշակույթի ձևավորում և վերահսկողական մեխանիզմների ամրապնդում։
Սարգսյանի գործունեությունը կարելի է դիտարկել հենց այս հարթությունում՝ որպես համակարգային կարգապահության և կառավարման խստության փուլ։
Այսօր ակնհայտ է մեկ բան․ նա չի ընտրել «փափուկ» կամ զիջողական ղեկավարի կերպարը։ Նրա դիրքավորումը ավելի շուտ կառուցված է կարգապահ, պահանջկոտ և պատասխանատվություն ստանձնող ղեկավարի տրամաբանությամբ։
Արփինե Սարգսյանի-ի շուրջ ձևավորված սուր քննադատությունները մեծամասամբ արտացոլում են Հայաստանի ուժային համակարգի նկատմամբ հանրային բարձր զգայունությունը։ Սակայն առկա է նաև հակառակ փաստարկը՝ նախարարի խստապահանջ և հետևողական աշխատանքի արդյունքում համակարգում արձանագրվում են կարգապահական և կառավարման արդյունավետության որոշակի դրական տեղաշարժեր։
Հետևաբար հարցը մնում է բաց․ արդյո՞ք հանրային դիսկուրսը պատրաստ է տարբերակել քաղաքական գնահատականը կառավարման արդյունավետությունից։
Մեգանյուզի դիտարկմամբ՝ ուժային կառույցի ղեկավարի աշխատանքը պետք է գնահատվի ոչ թե սուր վերնագրերով, այլ ինստիտուցիոնալ արդյունքներով։ Իսկ այդ արդյունքների ամբողջական գնահատականը հնարավոր կլինի տալ միայն ժամանակի հեռանկարում։
Մարգարիտ Դավթյան
Meganews.am