44-օրյա պատերազմի պարտության հետևում տարիների չլուծված խնդիրներ էին
Այսօր 44-օրյա պատերազմի ավարտի օրն է։ Օր, որը Հայաստանի նորագույն պատմության ամենացավոտ էջերից մեկն է։ Հազարավոր զոհեր, խեղված ճակատագրեր, կորսված Արցախ և մի ամբողջ ժողովրդի պատմական ողբերգություն։
Վեց տարի անց էլ հասարակության մեջ նույն հարցերն են հնչում՝ արդյո՞ք Արցախը դիտավորյալ հանձնվեց, արդյո՞ք մեզ միտումնավոր տարան պարտության, արդյո՞ք հնարավոր էր խուսափել այս աղետից։
Այս հարցերը չպետք է արգելված լինեն։ Բայց դրանց պատասխանելիս պետք է կարողանանք տարբերել փաստերը քաղաքական շահարկումներից։
Նախ՝ եկեք չմոռանանք, թե ինչ պատերազմի մեջ էինք։ 44 օր հայկական զինված ուժերը դիմակայեցին Ադրբեջանին, որի թիկունքին կանգնած էր Թուրքիան և մի քանի այլ երկներ իրենց ռազմական, տեխնոլոգիական և քաղաքական աջակցությամբ։ Հակառակորդն օգտագործում էր ժամանակակից զինատեսակներ, անօդաչու թռչող սարքեր, ուներ թվային և սպառազինության լուրջ առավելություն, իսկ պատերազմի ընթացքում ներգրավված էին նաև օտարերկրյա զինյալներ։
Ոչ մեկ չի կարող ձևացնել, թե 44 օր շարունակ մենք կռվել ենք հավասար պայմաններում։ Մեր զինվորները կռվել են անհավասար ուժերի դեմ, շատերը՝ մինչև կյանքի վերջին վայրկյանը։ Նրանց սխրանքը չի կարելի ջնջել պարտության փաստով։
Բայց կա նաև մյուս կողմը, որի մասին խոսելիս պետք է ազնիվ լինել։
44-օրյա պատերազմի պարտության պատճառները միայն 2020 թվականի սեպտեմբերին չեն սկսվել։ Դրանց հիմքերը ձևավորվել էին տարիներ շարունակ։ Նախկին իշխանությունների կառավարման ընթացքում կուտակվել էին բազմաթիվ չլուծված խնդիրներ՝ բանակի արդիականացման, սպառազինության, ռազմավարական պլանավորման, դիվանագիտության և Արցախի հարցի կարգավորման ուղղությամբ։
Տարիներ շարունակ իշխանության տարբեր ներկայացուցիչներ հասարակությանը ներկայացրել էին մի պատկեր, ըստ որի՝ Հայաստանը լիովին վերահսկում է իրավիճակը, իսկ պատերազմի վտանգը կառավարելի է։ Սակայն 2020 թվականը ցույց տվեց, որ մեր անվտանգային համակարգն ու ռազմավարական հաշվարկները լուրջ խնդիրներ ունեին։
Այդ տարիների իշխանություններն էլ չեն կարող իրենց դուրս դնել պատասխանատվության շրջանակից։ Նրանք երկար ժամանակ ղեկավարել են երկիրը, ունեցել են բանակի զարգացման, դիվանագիտական քաղաքականության և անվտանգային համակարգի ձևավորման հնարավորություններ։ Հետևաբար պարտության պատճառների ուսումնասիրությունը պետք է սկսվի շատ ավելի վաղ ժամանակներից, ոչ թե միայն 2018 թվականից։
Միաժամանակ, 2018-ից հետո ձևավորված իշխանությունն էլ պատասխանատվություն ուներ երկրի անվտանգության, պատերազմի ռիսկերի գնահատման և ճգնաժամային իրավիճակում որոշումների կայացման համար։ Բայց արդար չի լինի ամբողջ պատմական պատասխանատվությունը վերագրել միայն մեկ քաղաքական ուժի կամ մեկ ժամանակահատվածի։
Ինչ վերաբերում է դիտավորյալ պարտության վարկածին, ապա պետք է զգույշ լինել։ Դա չափազանց ծանր մեղադրանք է, և այն հաստատելու համար անհրաժեշտ են կոնկրետ ապացույցներ։ Պարտության փաստն ինքնին դավաճանության ապացույց չէ։ Բայց նույնքան անընդունելի է նաև բոլոր սխալներն ու բացթողումները բացատրել բացառապես արտաքին գործոններով։
Որտե՞ղ էին ռազմավարական սխալները։ Ինչո՞ւ մեր դիվանագիտական հաշվարկները չաշխատեցին։ Արդյո՞ք ճիշտ էին ռազմական կառավարման որոշումները։ Արդյո՞ք օգտագործվեցին բոլոր հնարավորությունները՝ պատերազմը կանգնեցնելու կամ դրա ընթացքը փոխելու համար։ Եվ ի վերջո՝ ինչպիսի՞ պատասխանատվություն ունեն նախկին ու գործող իշխանությունները։
Սրանք հարցեր են, որոնց պատասխանները դեռ պետք է ստանանք։
Այսօր մենամեծ վտանգն այն է, որ 44-օրյա պատերազմը դարձել է ներքաղաքական պայքարի գործիք։ Մի կողմը փորձում է ամբողջ պատասխանատվությունը բարդել մեկ մարդու կամ մեկ իշխանության վրա, մյուսը՝ պարտությունը բացատրել բացառապես ուժերի անհավասարությամբ և արտաքին գործոններով։
Իսկ ճշմարտությունը պահանջում է շատ ավելի խորքային քննություն։
Մենք պետք է կարողանանք ընդունել, որ մեր զինվորները հերոսաբար կռվել են, բայց պետությունը պարտվել է։ Պետք է ընդունենք նաև, որ այդ պարտությունն ու դրա նախադրյալները տարիների ընթացքում կուտակված խնդիրների հետևանք էին, որոնց պատասխանատուները տարբեր ժամանակներում իշխանություն են եղել։
Արցախի կորուստը չի կարելի մոռանալ, բայց առավել ևս չի կարելի չհասկանալ դրա պատճառները։
44 օր կռված զինվորը պարտության մեղավորը չէ։ Նա իր պարտքը կատարել է։ Պետության և հասարակության պարտքն է բացահայտել սխալները, հասկանալ բոլոր ժամանակաշրջանների պատասխանատվությունը և թույլ չտալ, որ նման ողբերգությունը կրկնվի։
Այսօր մեզ պետք չէ հերթական քաղաքական մեղադրանքը։ Մեզ պետք է ճշմարտություն՝ ամբողջական, փաստերով հիմնավորված և առանց քաղաքական հարմարեցումների։ Որովհետև մենք պարտավոր ենք ոչ միայն հիշել, թե ինչ կորցրինք, այլև հասկանալ, թե ինչու կորցրինք։ Եվ ամենակարևորը՝ այլևս երբեք չկրկնել նույն սխալները։
Մկրտիչ Իսրայելյան
Բաժանորդագրվեք Zarkerak.am-ի տելեգրամ ալիքին։