«ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է Հայաստանի քաղաքականության, տնտեսության, բիզնեսի և շուկաների գլխավոր իրադարձությունների շաբաթվա ամփոփագիրը
ԵՐԵՎԱՆ, 19 հոկտեմբերի․ /ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է Հայաստանի քաղաքականության, տնտեսության, բիզնեսի և շուկաների գլխավոր իրադարձությունների շաբաթվա ամփոփագիրը։
ԱՄՓՈՓՈՒՄ
Շաբաթվա հիմնական թեմաներից մեկը դարձավ Երևանում համաշխարհային Առաջնորդների գագաթնաժողովի անցկացումը, որն ավարտվեց Երևանյան հռչակագրի ընդունմամբ, և ՄԱԿ-ի Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիայի Կողմերի համաժողովի 17-րդ նստաշրջանի՝ COP17-ի բացումը։
Միևնույն ժամանակ, ուշադրության կենտրոնում էին մնում ԵՄ-ի և ԵԱՏՄ-ի հետ Հայաստանի հարաբերությունների հեռանկարները, Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը, ինչպես նաև տարածաշրջանային առևտրային և տրանսպորտային կապերի ընդլայնման հնարավորությունները։
Տնտեսության մեջ շաբաթը բնութագրվում էր աճի բարենպաստ կանխատեսումների, պահպանվող գնաճային ռիսկերի և ռազմավարական ոլորտներում պետական քաղաքականության ակտիվացման համադրությամբ։ Բիզնեսի և ներդրողների համար հիմնական գործոններ են մնում կարգավորման կանխատեսելիությունը, արտաքին տնտեսական կապերի կայունությունը և միջազգային նախաձեռնություններն ու պետական ծրագրերը կոնկրետ տնտեսական արդյունքների վերածելու երկրի կարողությունը։
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Երևանում կայացավ «Բնության հարցերով առաջնորդների համաժողով»-ը և հյուրընկալեց COP17-ը։
Գագաթնաժողովի արդյունքներով ներկայացվեց «Երևանյան հռչակագիր — Գործողություններ հանուն բնության» Երևանյան հռչակագիրը։
Փաստաթուղթը հաստատում է հանձնառությունը գլոբալ նպատակներին՝ մինչև 2030 թվականը դադարեցնել կենսաբազմազանության կորուստը և մինչև 2050 թվականը հասնել մարդու ու բնության ներդաշնակ համակեցությանը։ COP17-ի բացմանը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց նախագահությունն օգտագործելու Հայաստանի մտադրության մասին՝ շոշափելի արդյունքների հասնելու համար։ Երկրի համար համաժողովի անցկացումը բացում է միջազգային համագործակցության և բնապահպանական ծրագրերում ու կայուն զարգացման մեջ ֆինանսավորման գրավման լրացուցիչ հնարավորություններ։
Հայաստանն ու ԵՄ-ն քննարկում են էներգետիկ համագործակցության ընդլայնումը։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և Եվրոպական հանձնաժողովի փոխնախագահ Թերեզա Ռիբերան քննարկել են էներգետիկ ոլորտում փոխգործակցության հեռանկարները։ Ներդրողների համար որոշիչ են լինելու կոնկրետ ծրագրերը, ֆինանսավորման մեխանիզմները և եվրոպական ընկերությունների մասնակցության պայմանները։
Հայաստանը նշել է ԵՄ-ի և ԵԱՏՄ-ի հետ հետագա հարաբերությունների տարբերակները։ Փաշինյանը ներկայացրել է երկու ինտեգրացիոն միավորումների հետ հարաբերությունների զարգացման հնարավոր երեք սցենար։ ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանն իր հերթին հայտարարել է ԵԱՏՄ փաստաթղթերում Հայաստանին միությունից հեռացնելու մեխանիզմի բացակայության մասին։ Այս հայտարարություններն ընդգծում են արտաքին տնտեսական ինտեգրման երկարաժամկետ մոդելի ընտրության բարդությունը, որից կախված են առևտրային ռեժիմները, շուկաների հասանելիությունը և ներդրումային պայմանները։
Ադրբեջանի հետ խաղաղ գործընթացը մնում է տարածաշրջանային տնտեսական ակնկալիքների գործոն։ Փաշինյանը հույս է հայտնել, որ մինչև 2031 թվականը կստորագրվի և կվավերացվի խաղաղության պայմանագիրը։
Միևնույն ժամանակ, ՀՀ Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Ալեն Սիմոնյանը հայտնել է անկլավների փոխանակման հարցի քննարկման մասին՝ ձեռք բերված պայմանավորվածությունների բացակայության պայմաններում։ Բիզնեսի համար խաղաղ գործընթացի առաջմղումն նշանակություն ունի առաջին հերթին տրանսպորտային հաղորդակցությունների, տարածաշրջանային առևտրի և երկարաժամկետ ներդրումային ռիսկերի նվազեցման տեսանկյունից։
Հայ-թուրքական սահմանի բացումը մնում է դիվանագիտական օրակարգում։ Միրզոյանը հնարավոր է համարել սահմանի բացումը՝ մինչև հարաբերությունների կարգավորման նոր հատուկ ներկայացուցիչների նշանակումը։ Տնտեսության համար առանցքային արդյունք կլիներ տրանսպորտային ծախսերի կրճատումը և ուղղակի առևտրային կապերի ընդլայնումը։
ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄԱԿՐՈԱԶԴԱԿՆԵՐ
ԱՄՀ-ն բարելավել է Հայաստանի 2026 թվականի տնտեսական աճի կանխատեսումը։ «Համաշխարհային տնտեսության զարգացման հեռանկարները» հոկտեմբերյան զեկույցում գնահատականի վերանայումը պահպանում է դրական ակնկալիքները տնտեսական ակտիվության վերաբերյալ։ Միաժամանակ, արտաքին ռիսկերը, ներառյալ առևտրային հոսքերի, էներգակիրների գների և միջազգային ֆինանսական պայմանների փոփոխությունները, պահպանում են իրենց նշանակությունը աճի կայունության համար։
ԵԱԶԲ-ն տարեվերջին Հայաստանում 4.4% մակարդակի գնաճ է սպասում։ Կանխատեսումը մատնանշում է գնաճային գործոնների պահպանումը, որոնք կարող են ազդել բնակչության գնողունակության, վարկավորման արժեքի և բիզնեսի գործառնական ծախսերի վրա։
Հայաստանն ու Թուրքիան դիտարկում են ուղիղ առևտրի հեռանկարները։ Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը և Թուրքիայի գյուղատնտեսության ու անտառային տնտեսության նախարար Իբրահիմ Յումաքլըն քննարկել են ուղիղ առևտրային կապերի զարգացման հնարավորությունները։ Տնտեսական էֆեկտի մասշտաբը կախված կլինի տրանսպորտային հաղորդակցության և առևտրային ընթացակարգերի վերաբերյալ կոնկրետ համաձայնություններից։
Եվրոպական ինտեգրման շուրջ քննարկումը շոշափում է տնտեսական ռիսկերը։ Հայաստանի նախկին փոխվարչապետ Վաչե Գաբրիելյանը ներկա փուլում երկրի անդամակցությունը ԵՄ-ին գնահատել է անիրատեսական՝ զգուշացնելով ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու ռիսկերի մասին։ Այս փորձագիտական դիրքորոշումն ընդգծում է գործող առևտրային կապերի նշանակությունը և արտահանողների ու ներդրողների համար հնարավոր անցումային ծախսերի գնահատման անհրաժեշտությունը։
Կառավարությունն ընդլայնում է ագրարային ոլորտի աջակցությունը։ Հաստատվել է 2026–2027 թվականների հացահատիկային և կերային մշակաբույսերի աճեցման աջակցության ծրագիրը՝ հիմնական աշխատանքների և սերմերի ծախսերի 50%-ի փոխհատուցմամբ։ Բացի այդ, նախատեսված է շուրջ 2.47 մլրդ դրամ՝ գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման աջակցման համար։ Միջոցառումները կարող են նվազեցնել արտադրողների ծախսերը և ամրապնդել ոլորտի մրցունակությունը։
ԲԻԶՆԵՍ ԵՎ ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՀԱՏՎԱԾ
Հայաստանի կառավարությունը գերակա հանրային շահ է ճանաչել «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր»-ի 100% բաժնետոմսերի նկատմամբ։
Հեռանկարում դիտարկվում է կառավարման հանձնումը միջազգային էներգետիկ ընկերություններին։ Ներդրողների համար կարևոր են ակտիվների գնահատման թափանցիկությունը, իրավական ընթացակարգերի պահպանումը և բաշխիչ ցանցերի կառավարման ապագա մոդելը։
Հայկական երկաթուղու կառավարման արդյունավետությունը կդիտարկվի միջգերատեսչական մակարդակով։ Փաշինյանը կարգադրել է աշխատանքային խումբ ստեղծել «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերության կոնցեսիոն կառավարումը գնահատելու համար։ Միևնույն ժամանակ, «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության ղեկավար Օլեգ Բելոզյորովը հայտնել է, որ կոնցեսիան այլ երկրի հանձնելու հարց չի քննարկվել։ Բիզնեսի համար հիմնական նշանակությունն ունեն երկաթուղային ենթակառուցվածքի արդիականացման հեռանկարները, լոգիստիկ ծառայությունների որակը և հետագա ներդրումային համագործակցության պայմանները։
Պետությունը կաջակցի արևային կայանների համար էլեկտրաէներգիայի կուտակիչների տեղադրմանը։ Էլեկտրաէներգիայի պահպանման համակարգերի ձեռքբերման սուբսիդավորման նոր ծրագիրը կոչված է բարձրացնելու արևային գեներացիայի օգտագործման արդյունավետությունը։ Էներգետիկ բիզնեսի համար սա կարող է նվազեցնել կուտակիչների ներդրումային ծախսերը, բարելավել արտադրության կառավարումը և լրացուցիչ հնարավորություններ ստեղծել վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման համար։
Ամուլսարի հանքավայրի տնտեսական եկամտաբերությունը ստացել է լրացուցիչ գնահատական։ Գների ընթացիկ իրավիճակում հանքավայրի շահագործումը կարող է պետական բյուջեին ապահովել տարեկան 120–130 մլն դոլար՝ հարկերի և ռոյալթիի տեսքով։ Ներդրողների համար որոշիչ են մնում արտադրական փաստացի ցուցանիշները, ոսկու համաշխարհային գները և բնապահպանական պահանջների պահպանումը։
ՇՈՒԿԱՆԵՐ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ
Ատոմային էներգետիկան մնում է էներգետիկ կայունության ռազմավարական գործոն։ Նախկին փոխվարչապետ Վաչե Գաբրիելյանը նշել է Հայկական ԱԷԿ-ի աշխատանքի շարունակման հնարավորությունը՝ անկախ գազամատակարարման իրավիճակից։ Միևնույն ժամանակ, փորձագետ Արա Մարջանյանը հիմնավորել է առնվազն 1000 ՄՎտ հզորությամբ նոր ԱԷԿ-ի կառուցման անհրաժեշտությունը՝ հաշվի առնելով էներգասպառման հեռանկարային աճը։ Տնտեսության համար ապագա գեներացնող հզորությունների ընտրությունը կորոշի էներգամատակարարման երկարաժամկետ պայմանները, ներդրումների պահանջարկը և էներգատար ոլորտների մրցունակությունը։
Զբոսաշրջության ոլորտը ցուցադրում է պահանջարկի աճ։ Սեպտեմբերին դեպի Հայաստան զբոսաշրջային հոսքն աճել է 26.6%-ով՝ տարեկան կտրվածքով։ Անցյալ շաբաթ Դիլիջանն ընդունեց TRF 2026 միջազգային զբոսաշրջային ֆորումը, որը նվիրված էր ոլորտի զարգացմանը և միջազգային համագործակցությանը։ Դրական դինամիկան աջակցում է հյուրանոցային բիզնեսին, տրանսպորտին և ծառայությունների ոլորտին՝ նախադրյալներ ստեղծելով զբոսաշրջային ենթակառուցվածքներում նոր ներդրումների համար։
Կառավարությունն ավելացնում է գիտության ֆինանսավորումը։ Գիտական ոլորտին լրացուցիչ նախատեսվում է 2.35 մլրդ դրամ։ Տնտեսության համար երկարաժամկետ էֆեկտը կախված կլինի միջոցների օգտագործման արդյունավետությունից և տեխնոլոգիական ու արտադրական ոլորտներում գիտական մշակումների կիրառություն գտնելու կարողությունից։
Հանքարդյունաբերության ոլորտը կողմնորոշվում է դեպի չափանիշների և արդյունավետության բարձրացում։ Փաշինյանը կոչ է արել խստացնել բնապահպանական պահանջները, իսկ փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը՝ անցնել ոլորտի զարգացման որակապես նոր մակարդակի։ Քննարկվում է ոլորտային վերլուծական կենտրոնի ստեղծումը։ Ընդ որում, տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանի գնահատմամբ, հանքարդյունաբերությունը աշխատանքի արտադրողականությամբ գերազանցում է ՏՏ ոլորտին։ Ներդրողների համար այս ազդակները նշանակում են տեխնոլոգիական արդիականացման, բնապահպանական պարտավորությունների և ոլորտային կարգավորման որակի աճող նշանակություն։
ԻՆՉ Է ՍԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ
Տարածաշրջանային ինտեգրումը մնում է տնտեսական հեռանկարների որոշիչ գործոններից մեկը։ Էներգետիկ ենթակառուցվածքը դառնում է կառուցվածքային փոփոխությունների կենտրոնական ուղղություն։ Մակրոտնտեսական ֆոնը մնում է հարաբերականորեն բարենպաստ, սակայն գնաճային ռիսկերը պահպանվում են։ Պետական ներդրումային քաղաքականությունն ընդգրկում է աճի նոր ուղղություններ։ Բնապահպանական չափանիշները դառնում են տնտեսական գործոն։
ԸՆԹԱՑԻԿ ՇԱԲԱԹՎԱ ՌԻՍԿԵՐԸ
Ներդրողները հետևելու են Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների զարգացմանը, քանի որ համաձայնությունների գործնական իրականացման ժամկետները մնում են անորոշ։
ՀԷՑ-ի բաժնետոմսերի օտարման, փոխհատուցման որոշման և կառավարման մոդելի ընտրության հետագա ընթացակարգերը կարող են ազդել էներգետիկ ոլորտում ներդրումային ակնկալիքների վրա։
Նոր ԱԷԿ-ի պարամետրերի և էլեկտրաէներգիայի կուտակիչ համակարգերի զարգացման շուրջ քննարկումը կարող է ազդել երկարաժամկետ ներդրումային ծրագրերի վրա։
Սպառողական գների և գնաճային ակնկալիքների դինամիկան մնում է կարևոր կողմնորոշիչ վարկային շուկայի և ներդրումային ակտիվության համար։
Հոկտեմբերի 19–30-ը նախատեսված COP17-ի որոշումները և հանքարդյունաբերական ձեռնարկությունների նկատմամբ պահանջների հնարավոր փոփոխությունները կարող են ազդել ծրագրերի իրականացման պայմանների վրա։ Երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարման արդյունավետության քննարկումը կարող է հետևանքներ ունենալ լոգիստիկ ծախսերի և ներդրումային պարտավորությունների համար։