«Նպատակն է վերացնել Եկեղեցին որպես ազգային ինստիտուտ». փորձագետները քննարկեցին, թե ինչպես պահպանել հայկական ինքնությունը իսլամացման ճնշման տակ։
2026 թվականի սեպտեմբերի 17-ին տեղի ունեցավ «Ինչպես պահպանել հայկական ինքնությունը իսլամացման ճնշման տակ» թեմայով հեռաժողով, որը կազմակերպվել էր «Ո՛չ «Արևմտյան Ադրբեջանին»» Հայ ժողովրդական շարժման կողմից։ Հայաստանի և սփյուռքի փորձագետները քննարկեցին Հայաստանի վրա ժողովրդագրական և մշակութային-կրոնական ճնշման սպառնալիքները, Հայ Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) դերը ազգային ինքնության պահպանման գործում, ինչպես նաև ավանդական ինստիտուտների թուլացմանը նպաստող արտաքին և ներքին գործոնները։
Մասնակիցները նշեցին, որ ՀԱԵ-ի վրա հարձակումը՝ նրա նկատմամբ վստահության անկումը 2019 թվականի 74%-ից մինչև 2024 թվականի 48%, բացում է դուռ հետագա իսլամացման և թուրքացման համար։ Հատուկ ուշադրություն դարձվեց Ադրբեջանի վերաբնակեցման քաղաքականությանը և հայկական եկեղեցիների նկատմամբ պահանջներին, ԵՄ միգրացիոն չափանիշների հետ կապված ռիսկերին, ինչպես նաև սեպտեմբերի 27-ի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին՝ որպես սահմանային բնակավայրերի հանձնման համար հող նախապատրաստելու գործիք։ Քննարկումը սկսվեց ամենատխուր հարցով՝ Էջմիածնի Մայր Աթոռի շուրջ տեղի ունեցող իրադարձություններից: Ցեղասպանագետ պրոֆեսոր Հենրի Ս. Թերիոն իր ելույթում զգուշացրեց. «1915-1923 թվականների բռնությունը երբեք չհաղթահարվեց դրա կատարողների կողմից: 1915 թվականի հաջողությունը միայն ամրապնդեց թուրքական հայատյացությունը և նպաստեց դրա տարածմանը Ադրբեջան»: Նրա խոսքով՝ «Ցեղասպան հայատյացությունը, ժամանակի ընթացքում չմարելով, թարախացավ, աճեց և տարածվեց յուրաքանչյուր հասարակությունում, մինչև որ 2020 թվականին կրկին ի հայտ եկավ լիակատար զայրույթով»: Նա ընդգծեց, որ «գոյատևումը կախված է, առնվազն, հայերի փոխհատուցման իրավունքի վրա պնդելուց՝ 1915 թվականի, 1890-ականների և այժմ՝ 2020-ական թվականներին՝ Արցախի համար»:
Կորնելի համալսարանի մարդաբանության պրոֆեսոր և «Կովկասի ժառանգության դիտարկում» նախագծի համահիմնադիր պրոֆեսոր Ադամ Թ. Սմիթը ներկայացրեց հայկական ժառանգության արբանյակային մոնիթորինգի տվյալները: Նա հիշեցրեց, որ Նախիջևանի 110 (98%) պատմական հայկական վանքերից, եկեղեցիներից և գերեզմանատներից 108-ը (98%) ոչնչացվել են 1997-2010 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում, և որ 2020 թվականից ի վեր գրանցվել է ևս տասնչորս ժառանգության վայրերի ոչնչացում: Նրա խոսքով՝ «խաղադրույքի տակ է ոչ միայն տարածաշրջանի դարավոր արվեստի և ճարտարապետության ճակատագիրը, այլև Լեռնային Ղարաբաղի հայերի մշակութային ավանդույթները և նրանց կապը այս հողի հետ»: Սմիթը ընդգծեց. «Մենք նաև ցանկանում ենք հստակեցնել, որ մեր նախագիծը մշակույթի նկատմամբ մարդու անօտարելի իրավունքի հաստատումն է»: «Ժառանգության վայրերի վրա հարձակումները պարզապես շենքերի նկատմամբ բռնություն չեն. դրանք բռնություն են ժողովրդի և նրանց կոլեկտիվ ինքնության նկատմամբ»:
Քննարկումը եզրափակեց «Մշակութային Հայաստանի միության» (Բուենոս Այրես) նախագահ և Արգենտինայի հայկական կազմակերպությունների IARA համակարգող խորհրդի համահիմնադիր Ադրիան Լոմլոմջյանը: Նա իրադարձություններին նայեց աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից և դրանք համարեց տարածաշրջանի դեմ ուղղված ռազմավարական արևմտյան հարձակում: «ԱՄՆ-ն կարող է վերահսկողություն հաստատել հայկական տարածքի այս հատվածի նկատմամբ, և հենց դա է, ինչին նրանք փորձում են հասնել՝ անջատել Հայաստանը Իրանից, մեկուսացնել այն Ռուսաստանից և թողնել Արևմուտքի վերահսկողության տակ», – ասաց նա: Նրա խոսքով՝ իր տարածքում լոգիստիկան վերահսկելու համար ինքնիշխանությունը երրորդ կողմին հանձնելը, ըստ էության, Հայաստանը կդարձնի հետին պլան արտաքին խաղացողների համար: Մասնակիցները համաձայնեցին, որ հավատքի շուրջ միավորվելը, սեպտեմբերի 27-ի ընտրություններում Հայաստանի անկախության և Հայ Առաքելական եկեղեցու համար պայքարող թեկնածուներին աջակցելը, ինչպես նաև միջազգային հարթակներում տեղեկատվական և իրավական պաշտպանությունը գործնական քայլեր են իսլամացման սպառնալիքին հակազդելու համար: