Բիզնեսը կարո՞ղ է բացել փակ սահմանների դուռը
Երևանում տեղի ունեցած հայ-թուրքական գործարար հանդիպումները հերթական անգամ ցույց տվեցին, որ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև փակ սահմանների պայմաններում անգամ տնտեսական կապերի ձևավորման պահանջն ու հետաքրքրությունը շարունակում են պահպանվել։
Երևան ժամանած՝ Վանի առևտրաարդյունաբերական պալատը ներկայացնող շուրջ 80 գործարար հանդիպումներ են ունեցել Հայաստանի գործարար աշխարհի ներկայացուցիչների հետ։ Քննարկումների հիմնական թեմաները եղել են փոխադարձ առևտրի, ներդրումների, համատեղ աշխատանքի և երկու երկրների տնտեսական հարաբերությունների զարգացման հնարավորությունները։
Թվերը կարևոր են, բայց այս հանդիպումների նշանակությունը միայն թվերի մեջ չէ։ Սա նաև հարց է՝ կարո՞ղ է արդյոք բիզնեսը դառնալ այն ոլորտը, որտեղ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև տարիներ շարունակ գոյություն ունեցող քաղաքական ու պատմական հակասությունների պայմաններում հնարավոր կլինի ստեղծել գործակցության նոր հարթակ։
Այսօր այդ հարցն առավել քան արդիական է։
Տնտեսական շահը երբեմն ավելի արագ է խոսում, քան քաղաքականությունը
Հայաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունները տասնամյակներ շարունակ հիմնականում քննարկվել են քաղաքականության, պատմության և անվտանգության համատեքստում։ Այդ հարցերը, բնականաբար, չեն կարող անտեսվել։ Սակայն կա նաև մեկ այլ իրականություն՝ տնտեսական շահը։
Վանը Հայաստանից հեռու չէ։ Աշխարհագրական առումով երկու կողմերի միջև առկա հեռավորությունը շատ ավելի փոքր է, քան այն քաղաքական հեռավորությունը, որը տարիներ շարունակ ձևավորվել է երկու երկրների միջև։
Երևանից Վան կարելի է հասնել համեմատաբար կարճ ճանապարհով, սակայն երկու շուկաների միջև ուղիղ տնտեսական կապեր այսօր չկան այն ծավալով, որը հնարավոր կլիներ ունենալ բաց սահմանների և բնականոն առևտրային հարաբերությունների պայմաններում։
Հենց այստեղ է առաջանում ամենակարևոր հարցը՝ ի՞նչ կարող է տալ երկու երկրների միջև սահմանների բացումը։ Առաջին հերթին՝ նոր շուկաներ։
Հայաստանցի արտադրողները կստանային Թուրքիայի շուկա մուտք գործելու նոր հնարավորություններ, իսկ թուրքական ընկերությունները՝ Հայաստանի և տարածաշրջանի շուկաների հետ աշխատելու հնարավորություն։ Սակայն հնարավորությունները միայն առևտրով չեն սահմանափակվում։
Դրանք կարող են ընդգրկել լոգիստիկա, զբոսաշրջություն, գյուղատնտեսություն, արտադրություն, ծառայություններ, հյուրանոցային բիզնես, տրանսպորտ և բազմաթիվ այլ ոլորտներ։
Վանը և Երևանը կարող են դառնալ տնտեսական կապի երկու հանգույց
Այս գործընթացում առանձնահատուկ նշանակություն ունի Վանի գործարար համայնքի ներգրավվածությունը։ Վանը միայն Թուրքիայի արևելքում գտնվող քաղաք չէ։ Այն տարածաշրջանային տնտեսական կենտրոն է, որն ունի իր արտադրական, առևտրային և զբոսաշրջային ներուժը։ Նույնը կարելի է ասել Երևանի մասին՝ որպես Հայաստանի տնտեսական և գործարար կյանքի հիմնական կենտրոնի։ Եթե երկու քաղաքների գործարար համայնքները սկսում են ուղիղ շփվել, ուսումնասիրել միմյանց շուկաները և գտնել ընդհանուր հետաքրքրություններ, դա արդեն ստեղծում է նոր տնտեսական միջավայր։
80 գործարարների այցը, այս իմաստով, կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես հերթական գործարար միջոցառում, այլ որպես շփումների ընդլայնման հնարավորություն։ Բիզնեսը սովորաբար սկսվում է շատ պարզ հարցից՝ կա՞ արդյոք փոխադարձ հետաքրքրություն։ Եթե կա՝ հաջորդ հարցը դառնում է՝ ինչպե՞ս այն վերածել կոնկրետ գործակցության։ Իսկ գործակցությունը կարող է սկսվել նույնիսկ փոքր քայլերից՝ ներմուծումից և արտահանումից, համատեղ արտադրությունից, ծառայությունների մատուցումից կամ զբոսաշրջային ծրագրերից։
Սահմանը կարող է լինել ոչ միայն բաժանարար գիծ
Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանը տասնամյակներ շարունակ ընկալվել է որպես բաժանարար գիծ։
Բայց ցանկացած սահման միաժամանակ նաև տնտեսական հնարավորության սահման է։ Եթե սահմանը բաց է, այն կարող է դառնալ առևտրային ճանապարհ։ Կարող է դառնալ զբոսաշրջային երթուղի։ Կարող է կապել արտադրողին նոր շուկայի հետ։ Կարող է կրճատել փոխադրման ծախսերը։ Կարող է ստեղծել նոր աշխատատեղեր։ Իսկ փակ սահմանը նշանակում է, որ այդ հնարավորությունների մի մասը պարզապես չի օգտագործվում։ Այս տեսանկյունից սահմանների հնարավոր բացումը միայն քաղաքական որոշում չէ։ Այն նաև տնտեսական որոշում է։ Եվ դրա ազդեցությունը կարող է զգալ ոչ միայն Երևանը կամ Ստամբուլը։ Առավել մեծ ազդեցությունը կարող են զգալ սահմանամերձ շրջանները։
Ամենամեծ շահառուները կարող են լինել հենց սահմանամերձ համայնքները
Տնտեսական ակտիվության աճը կենտրոնից դեպի սահմանամերձ շրջաններ կարող է ստեղծել նոր աշխատատեղեր, ծառայությունների պահանջարկ և ենթակառուցվածքների զարգացման անհրաժեշտություն։ Եթե առևտրային կապերը զարգանան, դրանից կարող են օգտվել ոչ միայն խոշոր ընկերությունները, այլև փոքր և միջին բիզնեսները։ Գյուղատնտեսական արտադրողը կարող է գտնել նոր շուկա։ Տեղական հյուրանոցը կարող է ընդունել ավելի շատ զբոսաշրջիկների։
Տրանսպորտային ընկերությունը կարող է ստանալ նոր պատվերներ։
Փոքր արտադրողը կարող է գործընկեր գտնել մյուս կողմում։ Այս ամենը տնտեսական զարգացման դասական շղթա է։ Եվ հենց այդ պատճառով հայ-թուրքական տնտեսական հարաբերությունների հարցը պետք է դիտարկել ոչ միայն Երևանի և Անկարայի հարաբերությունների շրջանակում, այլ նաև տարածաշրջանային զարգացման տեսանկյունից։
Բիզնեսը չի լուծում քաղաքական բոլոր խնդիրները, բայց կարող է փոխել հարաբերությունների տրամաբանությունը
Իհարկե, պետք չէ ունենալ պատրանք, թե գործարար հանդիպումները կարող են ինքնուրույն լուծել Հայաստանի և Թուրքիայի միջև գոյություն ունեցող բոլոր խնդիրները։ Չեն կարող։
Քաղաքական հարցերը մնում են քաղաքական հարցեր։ Պատմական հիշողությունը նույնպես չի վերանում առևտրային պայմանագրով։
Անվտանգության խնդիրները նույնպես չեն լուծվում բիզնես ֆորումով։ Բայց տնտեսական կապերը կարող են ստեղծել մի բան, որը քաղաքական հարաբերությունների համար հաճախ շատ կարևոր է՝ փոխադարձ շահ։
Երբ երկու կողմերն ունեն տնտեսական շահագրգռվածություն հարաբերությունների պահպանման և զարգացման մեջ, ձևավորվում է նաև գործակցության լրացուցիչ հիմք։ Այդտեղից կարող է սկսվել վստահության ձևավորման ավելի երկար գործընթաց։ Հնարավոր է՝ բիզնեսը չկարողանա բացել սահմանը։ Բայց բիզնեսը կարող է ցույց տալ, թե ինչու է սահմանը բացելու հարցը կարևոր։
Հայաստանի համար սա նաև տնտեսական դիվերսիֆիկացիայի հարց է
Հայաստանը, որպես դեպի ծով անմիջական ելք չունեցող երկիր, հատկապես զգայուն է տրանսպորտային և առևտրային ուղիների նկատմամբ։ Նոր ուղղությունների ստեղծումը կարող է նվազեցնել կախվածությունը սահմանափակ թվով ճանապարհներից և շուկաներից։
Թուրքիայի հետ տնտեսական կապերի զարգացումը, հետևաբար, պետք չէ դիտարկել միայն որպես թուրքական ապրանքների ներմուծման կամ հայկական ապրանքների արտահանման հնարավորություն։ Այն կարող է լինել տարածաշրջանային տրանսպորտային և տնտեսական ավելի լայն համակարգի մաս։
Հայաստանը կարող է դառնալ ոչ միայն վերջնական շուկա, այլ նաև տարածաշրջանային կապերի օղակ։
Սակայն դրա համար անհրաժեշտ են ոչ միայն քաղաքական պայմանավորվածություններ, այլև մրցունակ արտադրություն, արդյունավետ լոգիստիկա, սահմանային ենթակառուցվածքներ և կանխատեսելի բիզնես միջավայր։
Իսկ Վանի համար սա նույնպես հնարավորություն է
Այս գործընթացը միակողմանի չէ։
Հայաստանի հետ տնտեսական կապերի զարգացումը կարող է նոր հնարավորություններ ստեղծել նաև Վանի գործարարների համար։
Նոր շուկա։ Նոր գործընկերներ։ Նոր ներդրումային հնարավորություններ։ Նոր զբոսաշրջային ուղղություններ։ Եվ ավելի լայն՝ տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման հնարավորություն։ Հենց այստեղ է տնտեսական հարաբերությունների ամենակարևոր տրամաբանությունը․ եթե երկու կողմն էլ շահում է, գործակցությունը դառնում է ավելի կայուն։
Սահմանների բացումը կարող է փոխել նաև մարդկանց պատկերացումները
Տնտեսական կապերի կարևորագույն արդյունքներից մեկը, որը հաճախ մոռացվում է, մարդկանց միջև շփումների աճն է։ Գործարարները սկսում են այցելել միմյանց երկրներ։ Զբոսաշրջիկները սկսում են ավելի հաճախ անցնել սահմանը։ Մարդիկ տեսնում են միմյանց ոչ միայն քաղաքական հայտարարությունների կամ պատմական վեճերի միջոցով, այլ իրական շփման մեջ։Դա ինքնին կարող է փոխել հասարակությունների միջև պատկերացումները։ Եվ այս առումով տնտեսական գործակցությունը կարող է ունենալ նաև սոցիալական ու մշակութային ազդեցություն։
Երևանի և Վանի միջև ավելի շատ տնտեսական կապեր նշանակում են ավելի շատ մարդկային կապեր։ Իսկ մարդկային կապերը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող են դառնալ փոխըմբռնման հիմք։
Հիմա կարևոր է անցնել հանդիպումներից դեպի արդյունք
Սակայն այստեղ պետք է զգույշ լինել։ Գործարար հանդիպումը ինքնին արդյունք չէ։ Հանդիպումը հնարավորություն է։ Արդյունքը պետք է լինի պայմանագիրը, ներդրումը, առևտրային գործարքը, համատեղ ձեռնարկությունը, նոր երթուղին կամ կոնկրետ տնտեսական նախագիծը։
Եթե այս 80 գործարարների հանդիպումներից հետո ձևավորվեն իրական բիզնես կապեր, ապա դրանց նշանակությունը շատ ավելի մեծ կլինի, քան մեկ միջոցառման շրջանակը։ Այդ դեպքում կարելի է խոսել արդեն գործընթացի մասին։ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների կարգավորման մասին կարելի է ունենալ տարբեր քաղաքական դիրքորոշումներ։ Բայց տնտեսական գործակցության հնարավորությունները ուսումնասիրելը նշանակում է պարզապես նայել սեփական երկրի շահերին։ Եթե կա շուկա՝ պետք է ուսումնասիրել այն։ Եթե կա ներդրումային հնարավորություն՝ պետք է գնահատել այն։ Եթե կա առևտրային ճանապարհի բացման հնարավորություն՝ պետք է հասկանալ դրա տնտեսական արժեքը։ Եվ եթե սահմանների բացումը կարող է նոր հնարավորություններ ստեղծել Հայաստանի տնտեսության համար, ապա այդ հնարավորությունը պետք է քննարկել սառը հաշվարկով։ Առանց ավելորդ ռոմանտիզմի։
Բայց նաև առանց ավելորդ վախի։
Վերջիվերջո, տարածաշրջանի տնտեսական ապագան միայն կառավարությունները չեն որոշելու։
Այն որոշելու են նաև գործարարները։
Երևանի և Վանի այս հանդիպումները հենց այդ իմաստով կարևոր ազդանշան են։
Քաղաքական սահմանները կարող են երկար ժամանակ փակ մնալ։ Բայց տնտեսական շահերը շարունակում են գոյություն ունենալ։
Եվ երբ երկու կողմերի գործարարները նստում են նույն սեղանի շուրջ ու սկսում խոսել ոչ թե անցյալի, այլ ապագայի ու հնարավոր համատեղ աշխատանքի մասին, դա արդեն հարաբերությունների մեկ այլ լեզու է։ Գուցե հենց այդ լեզուն էլ ժամանակի ընթացքում կարողանա փոխել տարածաշրջանի տնտեսական իրականությունը։
Սահմանը կարող է բաժանել երկու երկիր, բայց տնտեսական շահը կարող է ստիպել նրանց նորից խոսել միմյանց հետ։
Մկրտիչ Իսրայելյան
Բաժանորդագրվեք Zarkerak.am-ի տելեգրամ ալիքին։