Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանի ֆեյսբուքյան գրառումը․
«Հայաստանի քաղաքական իրականությունը. թեզիս, հակաթեզիս և չկայացած սինթեզը
Հեգելի դիալեկտիկան պարզեցված կերպով ներկայացվում է «թեզ, հակաթեզ և սինթեզ« բանաձևով։
Օրինակ, վերջին 30 տարում ընդդիմության թեզը «թալանի» դեմ պայքարն էր, իսկ իշխանությանը` «քանի Ղարաբաղի հարցը չի լուծվել, իշխանությունը չի փոխվի» և այդ երկուսի սինթեզը քաղաքական հոսանք չէր դառնում։
Հայաստանի ներկա քաղաքական ճգնաժամը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես իշխանության և ընդդիմության պայքար, այլ որպես մի քանի իրար հաջորդող թեզիսների և հակաթեզիսների բախում։
Խնդիրը այն է, որ հայկական քաղաքականությունը դեռևս չի կարողացել այդ հակասությունները վերածել կայուն սինթեզի։
1. Առաջին հակադրությունը՝ «նախկին» և «նոր»
2018-ից հետո քաղաքական դաշտում ձևավորվեց հիմնական հակադրությունը.
Հին Հայաստան – Նոր Հայաստան, հիմա փորձ է արվեւմ դա տեղափոխել Երրորդ և Չորրորդ հանրապետությունների հակադրության։
«Հին համակարգը» ներկայաց ում է որպես կոռուպցիա, փակ էլիտաներ, օլիգարխիա և իշխանության վերարտադրություն։
«Նորը» ներկայացվում է որպես ժողովրդավարություն, ժողովրդի իշխանություն, օրենքի գերակայություն և կոռուպցիայի դեմ պայքար։
Սակայն այստեղ չձևավորվեց իրական սինթեզ։
Նոր իշխանությունը չստեղծեց այնպիսի քաղաքական համակարգ, որը կարող էր վերցնել նախորդ համակարգի կառավարման արդյունավետ մեխանիզմները և միավորել դրանք նոր ժողովրդավարական ինստիտուտների հետ։
Բայց «նորը» ինքն էլ դարձավ նոր թեզ, առանց սինթեզի։
Եվ նրա ներսում սկսեցին առաջանալ նոր հակասություններ։
2. 2020 թվական՝ անվտանգություն ընդդեմ խաղաղության
Պատերազմից հետո առաջացավ Հայաստանի ամենածանր հակասություններից մեկը.
Անվտանգության առաջնահերթություն – խաղաղության առաջնահերթություն:
Մի կողմը թեզը. «առանց անվտանգության խաղաղությունը հնարավոր չէ»։
Մյուսը՝ «առանց խաղաղության հնարավոր չէ ապահովել Հայաստանի անվտանգությունը»։
Սա արդեն շատ ավելի խոր հակասություն է։
Որովհետև առաջին դիրքորոշումը ենթադրում է ուժային և պաշտպանական քաղաքականության առաջնահերթություն, իսկ երկրորդը՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորում և երկարաժամկետ խաղաղության կառուցումն, առանց երաշխիքների։
Բայց իրական սինթեզը կլիներ ոչ թե ընտրությունը «կամ անվտանգություն, կամ խաղաղություն», այլ՝ այնպիսի խաղաղություն, որը ստեղծում է նոր անվտանգության համակարգ։
Այսինքն՝ խաղաղությունը պետք է դառնա անվտանգության գործիք, իսկ անվտանգությունը՝ խաղաղության նախապայման։
Նորից սիբթեզ գոյություն չունի։
3. Ռուսաստան ընդդեմ Արևմուտքի՝ կեղծ երկընտրանքի խնդիրը
Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ առաջացել է մեկ այլ հակադրություն.
Ռուսաստան – Արևմուտք:
Մի կողմը Հայաստանը պատկերացնում է Ռուսաստանի անվտանգության համակարգի շրջանակում, մյուսը՝ ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի և արևմտյան անվտանգության (իրականում` թուրքական) ու տնտեսական համակարգերի հետ ավելի սերտ ինտեգրման մեջ։
Բայց այստեղ նույնպես հաճախ գործում է «կամ–կամ»-ի տրամաբանությունը։
Իսկ իրական սինթեզը կարող էր լինել ոչ թե
«Ռուսաստան կամ Արևմուտք», այլ՝ Հայաստանի ինքնիշխան արտաքին քաղաքականություն, որը տարբեր կենտրոններից վերցնում է այն, ինչ անհրաժեշտ է Հայաստանի անվտանգությանը, տնտեսությանը և ինքնիշխանությանը։
Սա կլիներ երրորդ ճանապարհ՝ ոչ թե աշխարհաքաղաքական չեզոքություն, այլ բազմավեկտոր ինքնիշխանություն։
Բայց նման սինթեզը շատ ավելի դժվար է, որովհետև այն պահանջում է սեփական ռազմավարություն, պետական ինստիտուտներ և երկարաժամկետ տեսլական։
4. Ղարաբաղի հարցը՝ ազգային հիշողություն ընդդեմ նոր քաղաքական իրականության
Հայաստանի հասարակության մեջ ամենացավոտ հակասություններից մեկը կապված է Ղարաբաղի հետ։
Մի բևեռում՝ պատմական հիշողություն, ազգային իրավունք, զոհերի հիշողություն, Արցախի գաղափար, մյուսում՝
նոր իրողություն, խաղաղության պայմանագիր, Հայաստանի միջազգային ճանաչված սահմանների ամրապնդում։
Եթե քաղաքականությունը կանգնում է միայն առաջին կողմում, այն կարող է չտեսնել փոխված աշխարհաքաղաքական իրականությունը։
Եթե կանգնում է միայն երկրորդում, այն կարող է կորցնել հասարակության պատմական հիշողության և ինքնության կարևոր մասը։
Սինթեզը պետք է լիներ ոչ թե անցյալի ժխտումը, այլ դրա վերաիմաստավորումը։
Այսինքն, պարտությունը չդարձնել պետական ինքնության հիմք, բայց նաև չջնջել պատմական հիշողությունը։
Սա քաղաքականապես շատ ավելի բարդ է, քան պարզապես «մոռանալ անցյալը» կամ «վերականգնել անցյալը»։
5. Իշխանություն ընդդեմ ընդդիմություն
Հայաստանի քաղաքական համակարգի ամենահին հակադրությունը շարունակում է մնալ իշխանություն – ընդդիմություն:
Բայց այստեղ նույնպես հաճախ բացակայում է երրորդ մակարդակը, իշխանությունը ասում է. «մենք ենք կայունության և խաղաղության երաշխավորը», ընդդիմությունը պատասխանում է. «իշխանությունն է երկրի անվտանգության և պետականության հիմնական խնդիրը»։
Եվ երկու կողմերն էլ իրենց քաղաքական գոյությունը մասամբ կառուցում են մյուսի գոյության վրա։ Այստեղ առաջանում է շատ կարևոր պարադոքս. իշխանությանը անհրաժեշտ է ընդդիմություն՝ իրեն պաշտպանելու համար, իսկ ընդդիմությանը անհրաժեշտ է իշխանություն՝ իրեն մոբիլիզացնելու համար։
Այսինքն՝ հակաթեզիսը դառնում է թեզիսի գոյության պայման։
Իսկ հասարակությունը մնում է այդ երկբևեռության մեջ։
Ինչու Հայաստանում սինթեզ չի առաջանում, որովհետև քաղաքական ուժերի մեծ մասը պայքարում է ոչ թե «ինչպե՞ս ստեղծել նոր համակարգ», այլ՝ «ո՞վ պետք է հաղթի մյուսին» հարցի շուրջ։
Սա սկզբունքային տարբերություն է։
Առաջինը դիալեկտիկական մտածողություն է։
Երկրորդը՝ զրոյական գումարի քաղաքականություն։
Իսկ ինչպիսի՞ն կարող էր լինել հայկական քաղաքական սինթեզը
Պայմանականորեն կարելի է պատկերացնել մի քանի սինթեզ։ Ոչ թե նախկինի ամբողջական ժխտում, ոչ էլ նախկին համակարգի վերականգնում, այլ՝ փորձ ինստիտուցիոնալ ժողովրդավարություն։
Անվտանգություն ջ խաղաղություն, այլ ոչ թե կապիտուլյացիա խաղաղության անվան տակ և ոչ էլ անվերջ պատերազմական տրամաբանություն, այլ՝ ուժեղ պաշտպանություն, ճկուն դիվանագիտություն, տնտեսական ինտեգրում։
Ռուսաստան – Արևմուտք
Ոչ թե ենթարկվել մեկ կենտրոնի և ոչ էլ մեխանիկորեն անցնել մյուսի ազդեցության տակ, այլ՝ ինքնիշխան բազմավեկտորություն։
Արցախ և նոր իրականություն
Ոչ թե պատմական հիշողության ջնջում և ոչ էլ անցյալի քաղաքական պայմանների մեխանիկական վերականգնում, այլ՝ հիշողության պահպանում, նոր պետական ռազմավարություն։
Իշխանություն – ընդդիմություն
Ոչ թե մշտական փոխադարձ ոչնչացում, այլ՝ իշխանության փոփոխելիություն և պետական ինստիտուտների շարունակականություն։
Հայաստանին պակասում է ոչ այնքան հերթական «ուժեղ առաջնորդը», որքան այնպիսի քաղաքական համակարգը, որը կարող է հակասությունները վերածել ինստիտուցիոնալ լուծումների։
Քաղաքական հասունությունը սկսվում է այն պահին, երբ հասարակությունը դադարում է հարցնել. «ո՞վ է ճիշտ՝ նրանք, թե մենք» և սկսում է հարցնել. «ինչպե՞ս ստեղծել այնպիսի համակարգ, որտեղ երկու կողմերի ճշմարտությունների մի մասը կարող է մտնել նույն քաղաքական կառուցվածքի մեջ»։
Սա է սինթեզը։
Եվ հենց այստեղ է Հայաստանի գլխավոր խնդիրը։
«Ե՞րբ է Հայաստանում ստեղծելու այնպիսի պետական համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր հաջորդ հակասություն չի քանդի նախորդ ձեռքբերումը, այլ կդառնա զարգացման հաջորդ աստիճանը»։
Որովհետև իսկական սինթեզը ոչ մեկի հաղթանակը չէ մյուսի նկատմամբ։
Սինթեզը նոր համակարգն է, որտեղ նախկին հակառակորդների մի մասը դադարում է լինել հակառակորդ և դառնում է նույն համակարգի տարբեր գործառույթ։
Եվ հենց դա է քաղաքականության ամենաբարդ փուլը։
Թեզիսը կարող է հաղթել հակաթեզիսին։
Բայց միայն սինթեզն է կարողանում հաղթահարել երկուսին էլ»։