Սյունիքի համար հանքարդյունաբերությունը վաղուց միայն արտադրության ոլորտ չէ։ Այն մարզի տնտեսական կյանքի, աշխատաշուկայի և համայնքների զարգացման կարևոր բաղադրիչներից է։ Այս համակարգում առանցքային տեղ է զբաղեցնում Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը (ԶՊՄԿ), որը գործում է Քաջարանում և ավելի քան յոթ տասնամյակի պատմություն ունի։
Ինչպես ներկայացնում է Past.am-ը, այսօր ԶՊՄԿ-ում աշխատում է ավելի քան 4600 մարդ, իսկ աշխատակիցների ավելի քան 80 տոկոսը տեղական համայնքներից են։ Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս, որ ընկերության գործունեությունն անմիջականորեն կապված է Սյունիքի բնակիչների առօրյայի, ընտանիքների եկամուտների և մարզի աշխատաշուկայի հետ։
Կոմբինատի արտադրական գործունեությունն ունի նաև միջազգային նշանակություն։ Ընկերությունը զբաղվում է պղնձի և մոլիբդենի խտանյութերի արտադրությամբ, իսկ 2025 թվականին ԶՊՄԿ-ին բաժին է ընկել մոլիբդենի համաշխարհային արտադրության շուրջ 2.2 տոկոսը։ Ընկերությունը ներկայացնում է նաև իրեն որպես աշխարհի խոշոր մոլիբդեն արտադրողներից մեկը։
Սակայն Քաջարանում ԶՊՄԿ-ի ներկայությունը միայն հանքավայրով և արտադրական տարածքով չի սահմանափակվում։ Ընկերությունը մասնակցում է համայնքային զարգացման ծրագրերին, այդ թվում՝ Քաջարանի զարգացման նախագծերին։ Ըստ ԶՊՄԿ-ի հրապարակած տվյալների՝ սուբվենցիոն ծրագրերի շրջանակում համայնքի զարգացման նախագծերում ընկերությունը ներդրել է շուրջ 5.5 միլիոն դոլար։
Այսպիսի ներդրումները կարևոր են հատկապես այն համայնքների համար, որտեղ խոշոր գործատուի գործունեությունը կարող է ազդեցություն ունենալ ոչ միայն աշխատատեղերի, այլև ենթակառուցվածքների, ծառայությունների և տեղական տնտեսական ակտիվության վրա։ Խոշոր ընկերության շուրջ ձևավորվող տնտեսական շղթայում ներգրավվում են նաև տարբեր ծառայություններ մատուցող և ապրանքներ առաջարկող տեղական բիզնեսները։
Ուշադրության մեկ այլ ուղղություն երիտասարդների և կրթության հետ աշխատանքն է։ ԶՊՄԿ-ն համագործակցում է Հայաստանի բուհերի հետ, աջակցում կրթական ծրագրերի և ուսանողական նախաձեռնությունների իրականացմանը։ Ընկերությունում անցկացվող ծրագրերի շրջանակում ուսանողները հնարավորություն են ստանում ոչ միայն ծանոթանալ հանքարդյունաբերության ոլորտին, այլև տեղում տեսնել արտադրական գործընթացը, ծանոթանալ ժամանակակից տեխնոլոգիաներին և պատկերացում կազմել ոլորտում առկա մասնագիտական հնարավորությունների մասին։
Այս ուղղությունը հատկապես կարևոր է Սյունիքի համար, քանի որ մարզի տնտեսական զարգացման հարցերից մեկը որակյալ մասնագետների ձևավորումն ու երիտասարդների համար աշխատելու և մասնագիտական առաջընթացի հնարավորությունների ստեղծումն է։
Միաժամանակ ընկերությունը վերջին շրջանում շարունակում է տեխնիկական վերազինման գործընթացը։ 2026 թվականի հունիսին ԶՊՄԿ-ն հայտնել է, որ Քաջարանի հանքավայրի տեխնիկական պարկը համալրվել է 180 տոննա բեռնատարողությամբ նոր Caterpillar բեռնատարներով՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել արտադրական գործընթացների արդյունավետությունն ու հուսալիությունը։
Տեխնիկական վերազինումն իր հերթին կարող է նշանակել ավելի ժամանակակից արտադրական միջավայր, տեխնիկայի շահագործման նոր մշակույթ և մասնագետների համար նոր հմտությունների անհրաժեշտություն։ Այս գործընթացը հանքարդյունաբերության ոլորտում տեխնոլոգիական փոփոխությունների կարևոր բաղադրիչներից է։
ԶՊՄԿ-ի գործունեության մեկ այլ ուղղություն էլ կայուն զարգացումն է։ 2026 թվականին ընկերությունը միացել է ՄԱԿ-ի Գլոբալ պայմանագրին՝ հայտարարելով, որ իր գործունեությունը ցանկանում է ավելի սերտորեն համապատասխանեցնել մարդու իրավունքների, աշխատանքի, շրջակա միջավայրի և հակակոռուպցիոն պատասխանատու գործելակերպի միջազգային սկզբունքներին։
Այս ամենի արդյունքում ԶՊՄԿ-ի գործունեությունը կարելի է դիտարկել մի քանի հարթության վրա՝ արտադրություն, աշխատատեղեր, ներդրումներ, տեխնոլոգիական զարգացում, կրթական ծրագրեր և համայնքային աջակցություն։
Սյունիքի համար այս բաղադրիչների համադրությունը հատկապես կարևոր է։ Խոշոր ձեռնարկության աշխատանքը այստեղ ուղղակիորեն անդրադառնում է հազարավոր ընտանիքների եկամուտներին, տեղական բիզնեսի ակտիվությանը և համայնքների զարգացման հնարավորություններին։
Միևնույն ժամանակ ժամանակակից հանքարդյունաբերության համար տնտեսական արդյունքի կողքին կարևոր են նաև բնապահպանական պատասխանատվությունը, աշխատանքի անվտանգությունը, համայնքների հետ երկխոսությունը և երկարաժամկետ կայունության ապահովումը։ Հենց այս չափանիշներով էլ պետք է գնահատվի ոլորտի և խոշոր ընկերությունների ազդեցությունը տարածաշրջանի վրա։
Եվ հենց այս պատճառով ԶՊՄԿ-ի պատմությունը միայն հանքարդյունաբերական ձեռնարկության պատմություն չէ։ Այն նաև Քաջարանի և Սյունիքի տնտեսական կյանքի հետ տասնամյակներով միահյուսված գործունեության պատմություն է։
Past.am-ը շարունակում է ներկայացնել Սյունիքի և Հայաստանի տարբեր մարզերի տնտեսական կյանքին, ներդրումային ծրագրերին ու համայնքների զարգացմանը վերաբերող թեմաները՝ փորձելով մեկ հարթակում ցույց տալ, թե ինչպես են խոշոր ընկերությունների գործունեությունն ու տեղական տնտեսությունը փոխկապակցվում։