Եթե նախկինում թվում էր, թե հազարավոր կիլոմետրեր հեռվում գտնվող Մերձավոր Արևելքի հակամարտությունը լոկ տեղային խնդիր է և սպառնալիք չէ այլ երկրների համար, ապա այսօր լցակայաններում բենզինի գները հակառակն են ապացուցում։ Իրանի դեմ պատերազմի մեկնարկից ի վեր Միացյալ Նահանգներում և ողջ աշխարհում բենզինի միջին գինը աճել է ավելի քան 50%-ով։
Այս գլոբալ տնտեսական ցնցման արմատները տանում են դեպի աշխարհագրական մի նեղ, բայց կենսական կետ՝ Հորմուզի նեղուց։
Հորմուզի նեղուց. Համաշխարհային էներգետիկայի «աքիլլեսյան գարշապարը»
Ըստ Հարվարդի Քենեդու անվան պետական կառավարման դպրոցի վերլուծության՝ համաշխարհային նավթի 20%-ն անցնում է հենց այս նեղուցով։ Պատերազմի պատճառով այսօր այն հայտնվել է շրջափակման մեջ։
Նեղուցի փակման շղթայական ազդեցությունը պարզ է, բայց կործանարար.
-
Մատակարարման կրճատում. Շատ քիչ նավեր են կարողանում անցնել նեղուցով, ինչը նշանակում է, որ համաշխարհային շուկայում նավթի առաջարկը խիստ սահմանափակվել է։
-
Գների թռիչք. Շուկայում առաջացած մեծ դեֆիցիտը կտրուկ բարձրացնում է հում նավթի գները։
-
Ազդեցությունը սպառողի վրա. Նավթի թանկացումն իր հերթին անմիջապես հանգեցնում է բենզինի գնի աճին։
«Քանի դեռ նեղուցը չի բացվել և նավթն ազատ չի հոսում, մենք ականատես կլինենք գների շարունակական աճի» — Հարվարդի Քենեդու անվան պետական կառավարման դպրոց:
Բենզինի գնագոյացումը և սպառողի գրպանը
Բարձր գները պարզապես չոր տնտեսական ցուցանիշ չեն. դրանք ուղղակիորեն հարվածում են շարքային քաղաքացիների գրպանին և վերածվում ազգային անվտանգության խնդրի, քանի որ դանդաղեցնում են գլոբալ տնտեսական աճն ու առաջացնում կայուն գնաճ։
Մանրածախ բենզինի գինը ձևավորվում է 4 հիմնական բաղադրիչներից.
-
Հում նավթի արժեք
-
Դաշնային և նահանգային հարկեր
-
Վերամշակման ծախսեր և շահույթ
-
Լոգիստիկա (տեղափոխում) և մարքեթինգ
Ամերիկյան էներգետիկայի պատմությանը թռուցիկ հայացք նետելիս տեսնում ենք, որ 1995-2006 թվականներին բենզինի տարբեր տեսակների միջև գնային տարբերությունը ընդամենը 10 ցենտ էր։ Սակայն 2025 թվականին պատկերը կտրուկ փոխվեց. «Պրեմիում» կարգի բենզինը «Ռեգուլյարից» թանկացավ միանգամից 93 ցենտով։
Ինչո՞ւ ԱՄՆ-ը չի կարողանում զսպել գները
Որպես նավթի խոշորագույն արդյունահանողներից մեկը՝ ինչո՞ւ ԱՄՆ-ը չի կարողանում պաշտպանել սեփական շուկան ներքին արդյունահանման հաշվին։ Սթենֆորդի տնտեսագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը տալիս է հստակ պատասխան. նավթը գնվում և վաճառվում է համաշխարհային միասնական շուկայում։
Տեխասում արդյունահանված հում նավթի գինը քայլում է Սաուդյան Արաբիայի կամ Հյուսիսային ծովի (Brent) գներին համընթաց։ ԱՄՆ-ում արդյունահանման ծավալների մեծացումը չի կարողացել պաշտպանել ամերիկացի սպառողներին գլոբալ ցնցումներից։ Փոխարենը՝ համաշխարհային դեֆիցիտի ֆոնին ամերիկյան արտադրողները պարզապես ավելացրել են իրենց արտահանումը, ինչից օգտվել են նավթային ընկերություններն ու նավթ արդյունահանող նահանգների տնտեսությունները, բայց ոչ՝ սովորական վարորդները։
Ի՞նչ սպասել ապագայում. Լավատեսության հիմքեր դեռ չկան
Նույնիսկ եթե վաղը Հորմուզի նեղուցը բացվի, ճգնաժամը ակնթարթորեն չի հաղթահարվի։ Սթենֆորդի տնտեսագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի հայտարարության համաձայն՝ հրթիռակոծված և վնասված նավթային ենթակառուցվածքները վերականգնելու, ինչպես նաև համաշխարհային նավթային պահեստարանները վերալիցքավորելու համար կպահանջվեն շաբաթներ, հնարավոր է՝ ամիսներ։
Քանի դեռ գլոբալ պաշարները չեն վերականգնվել, շուկայում առաջարկը կմնա սեղմված, իսկ բենզինի գները՝ բարձր մակարդակի վրա։ Աշխարհը ստիպված է ադապտացվել մի իրականության, որտեղ աշխարհաքաղաքական ցանկացած կայծ անմիջապես արտացոլվում է ամենօրյա ծախսերի վրա։