«Հայաստա՛ն», – բացականչում էր Աթենքի Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու քահանան ամեն պատարագի ավարտին ու նրա աչքերից արցունքը գլորվում էր վար։
«Հապա ինչպե՞ս չգայինք՞», – հիշատակելով քահանայի լուռ լացն ու Հայաստանի հանդեպ պլատոնական սիրո վառ դրսեւորումը արդարանում էին մայրիկիս ազգականները, որոնք 1940-ականներին հենց այդպես հավաքվեցին ու եկան Խորհրդային Հայաստան՝ «ախպարիկներու քով»։
Պապիկս, ով գաղթականների որդի եւ որբ էր, 18 տարեկան էր։ Եկավ, իրեն մեծացրած ծնողների հետ հաստատվեց Երեւանի՝ Կիեւյանի պողոտան հատող փողոցներից մեկում, տուն կառուցեց, մեծացրեց դստրերին եւ նրանցից ամենափոքրի՝ մորս ամուսնությունից ուղիղ 10 օր հետո չվեց այս աշխարհից։ Տատս նրանից ավելի վաղ՝ 3 տարեկանում էր Հայաստան հասել Ֆրանսիայի Գրենոբլից։
Մեր տանը «տեղացիներին» չէին ընկալում, չէին սիրում ու չէին ընդունում դեռ մի քանի տասնամյակ շարունակ։ Այնքան, որ Սյուզան տատս միշտ խրախուսում էր աղջիկներին իրենց պես սփյուռքահայերի հետ ամուսնանալ, բայց ոչ ոք այդ խորհրդին չհետեւեց, թոռնիկները՝ նույնպես։ Սյուզան տատս 2016-ին այդպես էլ հեռացավ մեզնից՝ միշտ հիշելով, որ իրենք են Հայաստան բերել «լահմաջուն» ուտելու, սուրճ խմելու եւ իսկական փախլավա թխելու մշակույթը, իսկ «տեղացիները» միայն թանապուր ու հավով սուպ էին ի վիճակի եփել։
Ավելի ուշ՝ երբ հայտնվեցի Պոլսում եւ մի քիչ երկար «ոտքս կախ գցեցի» այնտեղ լավ թուրքագետ դառնալու նպատակով, նույնպես «հայաստանցի» չէի կոչում ինձ․ ծնվել էի Կիեւում, նախնիներս Սասունից եւ Պոլսից էին, տատիկ պապիկներս ծնվել էին Հունաստանում եւ Ֆրանսիայում։ Վստահ էի՝ ինձ ոչինչ չի կապում «հայաստանցիների» հետ, որոնց հետ ես ինքս այդ պահին դեռ լավ լեզու չէի գտնում, իսկ Պոլսում հայտնված «հայաստանցիների» հետ, որոնք հաճախ ամենապատվաբեր գործերով չէին այնտեղ զբաղված, առավել եւս։
Հետո Հայաստանում պատերազմ սկսվեց։ Մեր տանը ոչ ոք չէր մտածում, որ պատերազմն Արցախում է, պատերազմը Հայաստանում էր ու Հայաստանը, ասել է՝ թիրախը մենք էինք։ Ինձ շատ քչերն են զանգահարել այդ օրերին Պոլսից։ Ավելի ճիշտ՝ գրեթե ոչ ոք։ Այդ օրերին ես մի քիչ «հայաստանցի» դառնալու առաջին զգացողությունն ունեցա։
Անցավ եւս մի քանի ամիս եւ ես սկսեցի գրել Արցախի, տեղահանված մարդկանց մասին։ Եվս մեկ տարի անց մեկնեցի Արցախ՝ ապրելու։ Սկզբում փորձում էի հարմարվել տեղական բարբառին եւ խոսել արցախցիներին հարազատ կերպով։ Երբեմն ստացվում էր, երբեմն՝ ոչ այնքան։ Հերթական անգամ, երբ մի փոքր դժվարացա մտքերս արտահայտել Արցախի բարբառով, մտածեցի՝ ինչո՞ւ եմ այսպես անում։ Ավելի լավ չի՞ մարդիկ տեսնեն ու հասկանան՝ ով եմ ես, գուցե նրանց համար ավելի սփոփիչ լինի, երբ իմ երեւանյան խոսվածքից հասկանան, որ այս դժվարին օրերին իրենք մենակ չեն։ Այդպես էլ արեցի։ Այդ օրն էլ մի փոքր ավելի «հայաստանցի» դարձա։
Եվ վերջապես՝ երբ մենք դուրս էինք գալիս Արցախից, մեր հին ու նոր վերքերը շալակած գնում էինք դեպի անհայտություն, եւ միակ տեղը, ուր մեզ նորից ու միշտ սպասում էին՝ Հայաստանն էր, ես վերջին անգամ դարձա ու մնացի «հայաստանցի»։
Կարոտ եւ սեր առ Արարատ
Ես ավելի անիմաստ բան չեմ տեսել կյանքում, քան արհեստածին «հայաստանցի-ղարաբաղցի»-ով սկսվող քննարկումները։ Մենք՝ արմատներով երանելի հեռուների հետ կապվող ու «դրսերում» ծնված-մեծացած մարդիկ, ավելի «հայաստանցի» մարդիկ, քան արցախցիներն են, չգիտեինք։ Ուզում եք հավատացեք, ուզում եք՝ ոչ։ Որովհետեւ ուրիշ ոչ մի տեղ երեք հազար ու ավելի տարի անընդմեջ չընդհատված Հայաստան չկար։
Եվ այնուամենայնիվ, որպես պայմանական «հայաստանցի»՝ ինձ համար բլոկադան ուներ իր դժվարությունները։Ամենաշատը, երեւի, երբ շատերին թվում էր, թե դու պակաս ես տառապում։ Կամ հակառակը՝ չպիտի տառապեիր, որովհետեւ արցախցի չես։
«Հա, երեւի գործով եկել եք ու չեք կարողանում դուրս գալ, հա՞», «Դու որ գնաս էլ՝ ներելի է, դու արցախցի չես», «Գոնե մեկ-մեկ չե՞ս զղջում, որ եկար, մեզ հետ ընկար էս բլոկադի մեջ» ու նմանատիպ «կարեկցանքով» լի նախադասություններին քիչ էի արձագանքում։ Բայց ո՛նց կուզեի
Մի բան էլ կար, որ շատ դժվար էր մարսվում շրջափակման մեջ. Երեւանից եկող նամակները, զանգերը, մարդկանց՝ ցավով լցված ձայնն ու հույսով լցված հարցերը։ Սա իրոք դժվար էր։ Հատկապես այնպիսի ժամանակներում, երբ ամեն երկրորդը նորաձեւությունից ետ չմնալու համար խոսում էր «Կասկադում անդարդ կոֆե խմող» ինչ-որ ազգի մասին։
Եվ ի վերջո՝ դժվար էր 10 ամիս Արարատը չտեսնել, Վայոց ձորի զառիվերներից իջնելով ուղիղ դեպի Արարատյան դաշտ, որտեղից երկգլխանին այդքան ճոխ է երեւում։
Անարդարությունը, դրոշն ու շնչելու ճանապարհը
Չեմ հիշում, թե որ թվականն էր, բայց ՄաքԴոնալդսը նոր էր եկել իմ ծննդավայր Կիեւ։ Հայրս, ինչպես միշտ նման դեպքերում, որոշել էր մեզ ոչնչից ետ չպահել։ Բացօթյա սրճարանում մեզ ավելի հետաքրքիր էր փակ սահնակը, քան տարօրինակ համի համբուրգերները։ Նկատեցի, որ երեխաները, այդ թվում՝ երկու տարեկան եղբայրս կուտակվել են սահնակներից մեկում ու առաջ չեն գնում։ Պարզվեց՝ մի փոքրիկ «ահաբեկիչ» որոշել էր փակել նրանց ճանապարհը ու բաց թողնել միայն այն պայմանով, եթե բոլորը նրան կհանձնեն ՄաքԴոնալդսի լոգոյով դրոշակները, որոնք այդ օրը նվիրել էին տեղի մատուցողները բոլոր փոքրիկներին։ Ես երկու ընտրություն ունեի. ջարդել փոքրիկ ահաբեկչի քիթը եւ վտանգել եղբորս, որը ներսում էր եւ արդեն դժվար էր շնչում, կամ հետքայլ անել եւ մենք կփրկվեինք երկուսով։ Ընտրեցի երկրորդը։ Մենք հանձնեցինք դրոշակները եւ արագ սահեցինք ներքեւ։ Նույն պահին վազեցի հորս մոտ եւ պատմեցի եղածը։ Տարօրինակ էր, բայց ներկա երեխաներից ես միակն էի, որը չէր հաշտվել տեղի ունեցած անարդարության հետ։ Հայրս լուռ, շատ խիստ հայացքով հրամայեց փոքրիկ ավազակին վերադարձնել ոչ միայն մեր, այլեւ բոլորի դրոշակները։ Այդտեղ էր, որ վերջինիս մեծ քույրը դուրս եկավ դիմացս ու ասաց․ “Ты из Азербайджана?” Դա առաջին անգամն էր իմ կյանքում, երբ ես՝ օտար ամայի ափերում ծնվածս լսեցի նման անուն։ Հայրս, ով միանգամից էր հասկացել այդ ընտանիքի ազգային պատկանելիությունը, քմծիծաղ տվեց եւ ինձ այդպես էլ չբացատրեց, թե այդ ովքե՞ր էին, իսկ փոքրիկ ավազակների ծնողները կողքի սեղանից միայն գանգատվեցին, թե՝ «Երեխա են էլի, էս հայերն, ինչպես միշտ, ամեն ինչ բարդացնում են»
Շուրջ 25 տարի անց՝ շրջափակման մեջ գրեթե ամեն օր հիշել եմ այս պատմությունը։ Այն իրական է, իսկ բոլոր համընկնումները՝ պատահական։
Այնտեղ հեռվում մի գյուղ կա(ր)
Մենք, որպես Սփյուռքի մոդեռն համայնք, որը ձեւավորվել էր Հայաստանի «մութ ու ցուրտ» տարիների, երկրաշարժի ու Արցախյան պատերազմի հետեւանքով, քիչ բան գիտեինք ետեւում թողածի մասին։ Ի տարբերություն ցեղասպանությունից հետո եւ ավելի վաղ ձեւավորված ավանդական Սփյուռքի համայնքների, որտեղ համայնքի գոյատեւման մեխը ազգային ինքնության պահպանումն էր, հետսովետական երկրներ ցրված հայասանցիների հիմնական խնդիրը նախ տնտեսապես գոյատեւումն էր, ամենասկզբում՝ օրվա հացը։ Հայրս ավելի վաղ էր հայտնվել Ուկրաինայում եւ անցել այդ փուլերը, նրա սեղանի գիրքը «Անդրանիկն» էր, բայց մեկ է՝ մենք քիչ բան գիտեինք Արցախի ու պատերազմի մասին։ Եթե կուզեք՝ մինչ Հայաստան տեղափոխվելն ընդհանրապես չգիտեինք։
Երբ հայրս որոշեց վերադառնալ Հայաստան՝ համայնքում չկար գեթ մեկ մարդ, ով նրա որոշմանը աջակցեր եւ չվախեցներ մեզ մեր երկրի մասին սարսափազդու պատմություններով։ Հայրս մահացավ 2018-ին, չտեսավ Արցախի կորուստը, իր զարմիկի մահը, որդու վիրավորվելն ու իմ՝ շրջափակման մեջ ընկնելը։ Եվ ես չհասցրի նրան ասել, որ իր՝ մեզ Հայաստան բերելու որոշումը մինչ օրս համարում եմ հանուն մեզ արված նրա ամենազորեղ քայլը, որի համար նա հաղթահարեց ամենամեծ վախերից մեկը՝ չհասկացված լինելու վախը։
Հրանտ Դինքը 2000 թվականին «Ակօս»-ում գրում էր․
«Սփյուռքի հայերի շրջանում տարածված այն դիրքորոշումը, թե՝ «Մենք այստեղ մեր հանգիստը չխաթարենք, երբեմն Հայաստանը կայցելենք, նույնիսկ՝ գնալուց էլ կանաչ գազոնով մի տուն կկառուցենք», իսկ ազատ ժամանակ էլ ազգայնական ճառեր լսելով անցկացնելը հայաստանցիների փորը չի կշտացնի։ Սփյուռքահայն այլեւս վերապրում է «հող», «հայրենիք», «դրոշ», «քեն», «վրեժ» հասկացությունների շուրջ կրկին հարցադրումներ դնելու կարեւոր մի շրջան։
Մեր մանկության ժամանակ մի երգ կար. «Այնտեղ հեռվում մի գյուղ կա, այդ գյուղը մեր գյուղն է։ Որ չգնանք էլ, չմնանք էլ՝ այդ գյուղը մեր գյուղն է»։
Բայց երբ այլեւս չլինի «գյուղացին»՝ ոչ գյուղը կմնա, ոչ էլ ձեր ամառանոցը»։
Ես չգիտեմ՝ քանի՞ Մոնթե կարող էր հասնել Արցախ, բայց եթե նա միակն էր, հավանաբար թեկնածուները, ամեն դեպքում, շատ չեն եղել…
Կարդացեք նաեւ.
Լրագրողն ու բլոկադան կամ՝ «կամուրջը», որն այդպես էլ չանցանք
Արմատը, կինը եւ Արցախը
Սոֆիա Հակոբյան