ՀՀ-ում՝ Գագարինում գտնվող Eleveight AI-ի նոր օբյեկտի կենտրոնում ապագան պահվում է կառավարվող դռան հետևում։ Ներսում սերվերային դարակների շարքերում տեղակայված են 512 NVIDIA Blackwell B300 պրոցեսորներ, որոնք ներկայում առկա ամենաառաջադեմ արհեստական բանականության սարքավորումներից են։ Forbes Georgia-ի համար կազմակերպված մասնավոր ներկայացման ժամանակ անսովոր մոտ հեռավորությունից հնարավորություն է տրվել տեսնելու տեխնոլոգիայի հետևում կանգնած ֆիզիկական մեխանիզմը, որը սովորաբար հանդիպում է որպես գրեթե անկշիռ մի բան՝ հուշում, պատասխան, վայրկյանների ընթացքում ստեղծված պատկեր։
Սակայն այստեղ ոչ մի վերացական բանականություն չկար։ Արհեստական բանականությունը կարող է իրականացվել ծրագրային ապահովման միջոցով, բայց դրա հիմքերը, անկասկած, արդյունաբերական են՝ պրոցեսորներ, մալուխներ, սառեցման համակարգեր, էլեկտրաէներգիա և բոլոր սարքավորումների անխափան աշխատանքը պահպանելու համար անհրաժեշտ ինժեներական լուծումներ։
Ահա թե ինչու Eleveight-ն այն անվանում է «Արհեստական բանականության գործարան»։ Ընկերությունը պարզապես չի կառուցում հավելվածներ այլուր տեղակայված ենթակառուցվածքների վրա։ Այն հենց ենթակառուցվածքն է բերում Հայաստան և փորձում է հաշվողական հզորությունը վերածել արտահանման նոր տեսակի։ Նշվում է, որ գտնվելով գրեթե 1900 մետր բարձրության վրա՝ այս օբյեկտը Հարավային Կովկասում իր տեսակի մեջ առաջին NVIDIA Blackwell B300 տեղակայումն է: Առաջին փուլը ներառում է մինչև 120 միլիոն դոլարի ներդրում և մինչև 5 ՄՎտ էլեկտրական հզորություն, իսկ հաջորդ փուլի համար նախատեսվում է մինչև 35 ՄՎտ ընդլայնում։ Համակարգի կենտրոնում գտնվող 512 B300 արագացուցիչները նախատեսված են գեներատիվ արհեստական բանականության, առաջադեմ դատողության, մոդելների ուսուցման և եզրակացության նպատակով պահանջվող ինտենսիվ աշխատանքային բեռների համար:
«Մենք մեզ տեսնում ենք որպես տարածաշրջանային գործընկեր, գործարան, որն արտադրում է արհեստական բանականության տոկեններ և վաճառում այդ հաշվողական հզորությունը սահմաններից դուրս։ Մեր նպատակն է նաև գիտելիքներ փոխանցել հարևան երկրներին և խորացնել մեր տեխնոլոգիական կապերը նրանց հետ, այդ թվում, իհարկե, նաև Վրաստանում գտնվող մեր ընկերների հետ»,- Forbes Georgia-ին ասել է Eleveight AI-ի խորհրդի անդամ Դավիթ Աբովյանը։
Անդրադարձում ընդգծվում է, որ Հայաստանի համար սա նշանակալի զարգացում է: Երկիրն արդեն հայտնի է իր ինժեներներով, ծրագրային ապահովմամբ զբաղվող ընկերություններով և համաշխարհային հաջողություն ունեցող տեխնոլոգիական հիմնադիրներով: Eleveight-ն այժմ հետապնդում է ավելի շատ կապիտալ պահանջող մի բան՝ ֆիզիկական ենթակառուցվածքի մի մասի սեփականատիրությունը, որի վրա կկառուցվի արհեստական բանականության արտադրանքի հաջորդ սերունդը։
Ընկերությունն իր հաշվողական հզորության մինչև 20%-ը հատկացրել է հայկական համալսարաններին, հետազոտական հաստատություններին և ոչ առևտրային նախաձեռնություններին։ Նպատակը ոչ միայն արտասահմանյան հաճախորդներին ներգրավելն է, այլև տեղական հետազոտողներին և սթարթափներին հասանելիություն տրամադրելն այնպիսի ենթակառուցվածքների, որոնք այլապես դժվար կամ չափազանց թանկ կլինեին։
ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար Մխիթար Հայրապետյանը պնդում է, որ նախագիծը չպետք է ընկալվի որպես հանկարծակի առաջընթաց։
«Սա չի սկսվել տասը ամիս առաջ կամ միայն օգոստոսի 8-ին ստորագրված երկկողմ հուշագրից հետո։ Հայաստանը տարիներ շարունակ գնում էր սրան»,- ասել է նա Forbes Georgia-ին։
Հայրապետյանը մատնանշում է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և NVIDIA-ի գործադիր տնօրեն Ջենսեն Հուանգի հանդիպումը, որը սկսվել է 2019 թվականին Սիլիկոնյան հովտում կայացած զրույցից, որին հաջորդել է 2023 թվականին Հայաստան կատարած Հուանգի այցը: Այդ քննարկումները, ըստ նրա, կենտրոնացած էին ոչ միայն արհեստական բանականության, այլև դրան աջակցելու համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների և կարողությունների վրա։
Արհեստական բանականության և կիսահաղորդչային նորարարության վերաբերյալ Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև 2025 թվականի հուշագիրն այդ ջանքերին տվել է ավելի լայն դիվանագիտական և առևտրային շրջանակ: Այնուամենայնիվ, Հայրապետյանը ներկայիս պահը նկարագրում է որպես փորձարկումների, ինստիտուցիոնալ ուսուցման և համառության ավելի երկար գործընթացի արդյունք։
«Մենք այս կետին հասանք քայլ առ քայլ՝ ձախողումների, սխալների և շարունակական ջանքերի միջոցով։ Այն փաստը, որ մենք չէինք վախենում ձախողվել, այն պայմաններից էր, որը հնարավոր դարձրեց այսօրվա հաջողությունը»,- ասել է նա։
Eleveight AI-ի համահիմնադիր և գործադիր տնօրեն Արման Ալեքսանյանն ի հայտ եկող այս լանդշաֆտը մեկնաբանում է որպես «չիպային դիվանագիտության» նոր դարաշրջան: Նրա կարծիքով՝ ռազմավարական հարցն այլևս միայն այն չէ, թե ով է արտադրում աշխարհի ամենաառաջադեմ կիսահաղորդիչները, այլև այն, թե որտեղ են տեղադրվում այդ չիպերը, ով է դրանք շահագործում, և որ երկրներն ու ընկերությունները կարող են հասանելիություն ունենալ դրանց արտադրած հաշվողական հզորությանը:
Հայաստանը, հավանաբար, չի դառնա կիսահաղորդիչների խոշոր արտադրող։ Դա անհրաժեշտ չէ։ Երկրի հնարավորությունն է՝ դառնալ վստահելի վայր, որտեղ առաջադեմ սարքավորումները կարող են տեղակայվել, շահագործվել և վերածվել համաշխարհային հաճախորդների համար նախատեսված ծառայությունների։ Երկիրը մի քանի առավելություններ է բերում այդ ջանքերին՝ խորը մաթեմատիկական և ճարտարագիտական ավանդույթներ, միջազգային կապեր ունեցող սփյուռք, աճող տեխնոլոգիական ոլորտ, աջակցող կառավարության քաղաքականություն և արդյունավետ սառեցման համար հարմար կլիմայական պայմաններ։ Նրա փոքր ներքին շուկան նույնպես ամրապնդում է արտահանման տրամաբանությունը։ Eleveight-ի մասշտաբի օբյեկտը նախ պետք է սպասարկի Հայաստանից դուրս գտնվող հաճախորդներին։
Մխիթար Հայրապետյանը կարծում է, որ երկիրն այժմ սահմանափակ, բայց նշանակալի հնարավորություն ունի այդ դիրքը հաստատելու համար։
«Հայաստանի և մեր տեխնոլոգիական էկոհամակարգի համար պատուհան է բացվել։ Մարտահրավերն այն է, որ արագ շարժվենք և լիովին օգտագործենք այն»,- ասել է նա՝ հավելելով, որ այդ արագությունը կախված է եղել պետական և մասնավոր հատվածների միջև անսովոր սերտ համագործակցությունից։
Eleveight-ը նաև դիրքավորվում է որպես ավելի լայն ազգային ռազմավարության մաս, որը երբեմն նկարագրվում է որպես «Արհեստական բանականության գործարանների այգի»։ Երևանի պետական համալսարանը տեղակայել է իր սեփական NVIDIA-ով աշխատող հետազոտական համակարգը, մինչդեռ Firebird AI նախաձեռնությունը մշակում է առանձին լայնածավալ համակարգչային նախագիծ: Կառավարության ավելի լայն նպատակն է՝ ենթակառուցվածքները, կրթությունը, հետազոտությունները և առևտրային արհեստական բանականության զարգացումը միավորել մեկ էկոհամակարգի մեջ։
Նպատակն արտասահմանյան ընկերություններին միայն պրոցեսորներ վարձակալությամբ տրամադրելը չէ։ Այն թույլ է տալիս հայ հետազոտողներին, սթարթափներին և ձեռնարկություններին ստեղծել իրենց սեփական ավելի առաջադեմ արտադրանքը՝ երկիրը տեխնոլոգիական արժեքային շղթայում առաջ տանելով՝ տեխնիկական աշխատուժի արտահանումից մինչև այն ենթակառուցվածքների շահագործումը, որոնցից կախված են համաշխարհային արհեստական բանականության արտադրանքները։
Տարածաշրջանային չափումը նույնպես կարևոր է։ Աբովյանը Eleveight-ը համարում է ոչ թե մեկուսացված հայկական օբյեկտ, այլ ավելի լայն հաշվողական ցանցի հիմք։
«Մենք ցանկանում ենք ծառայել տարածաշրջանին, կիսվել փորձագիտությամբ և կառուցել երկարատև տեխնոլոգիական գործընկերություններ հարևան երկրների հետ։ Վրաստանը, բնականաբար, այդ տեսլականի մաս է կազմում»,- ասել է նա։
Նշվում է, որ վրացական սթարթափների, համալսարանների, ֆինանսական հաստատությունների և պետական գործակալությունների համար հարևան Հայաստանում առաջադեմ հաշվողական հզորությունների հասանելիությունը կարող է հնարավորություններ ստեղծել տան մոտակայքում բարդ արհեստական բանականության համակարգեր մշակելու և շահագործելու համար: Eleveight-ի համար Վրաստանը կարող է դառնալ հաճախորդ, տեխնոլոգիական գործընկեր և կամուրջ դեպի Եվրոպայի, Կենտրոնական Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի ավելի լայն շուկաներ։
Հարցին՝ արդյո՞ք ընկերությունը մտադիր է ընդլայնվել Հայաստանից դուրս, Աբովյանը միանշանակ պատասխանել է․ «Իհարկե։ Տարածաշրջանային ընդլայնումը ծրագրի մի մասն է»։
Հետևաբար, Գագարինի գործարանի նշանակությունը ոչ միայն այն է, որ Հայաստանը ձեռք է բերել աշխարհի ամենաառաջադեմ պրոցեսորներից մի քանիսը։ Այն նրանում է, որ երկիրը փորձում է կառուցել արդյունաբերություն այն բանի շուրջ, ինչ այդ պրոցեսորները կարող են արտադրել՝ հետազոտություններ, արտադրանք, գործընկերություններ և միլիարդավոր արհեստական բանականության տոկեններ, որոնք մատակարարվում են իր սահմաններից դուրս։ Առաջինը տիեզերք թռած մարդու անունով կոչված բնակավայրում Հայաստանը ներկայացնում է իր սեփական հայտը հաջորդ տեխնոլոգիական սահմանագծի համար։ Այն կարող է չարտադրել արհեստական բանականության հեղափոխության կենտրոնում գտնվող չիպերը։ Սակայն մտադիր է դառնալ այն վայրերից մեկը, որտեղ դրանք կկիրառվեն։
Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի