Ակսել Բակունցի ստեղծագործական ժառանգությունը հայ գրականության այն արժեքներից է, որի նկատմամբ հետաքրքրությունը ժամանակի ընթացքում ոչ թե մարում, այլ նոր թափ է ստանում։ Նրա ստեղծած աշխարհը վաղուց դուրս է եկել զուտ գրական երևույթի սահմաններից՝ դառնալով պատմական հիշողության, մշակութային ինքնության և հատկապես Սյունիքի հոգևոր դիմագծի անբաժանելի մասը։ Բակունցի յուրաքանչյուր ստեղծագործություն իր մեջ կրում է ոչ միայն գեղարվեստական, այլև պատմական, ազգագրական, աշխարհագրական և մշակութային հարուստ տեղեկույթ, որն այսօր էլ շարունակում է նոր հետազոտությունների առիթ դառնալ։
«Մթնաձոր» պատմվածքի առաջին հրապարակման 100-ամյակի առթիվ լույս տեսած «Ակսել Բակունց. Մթնաձոր» գիրքը (Ա. Զարգարյան և ուրիշներ.-Ե., 2026, 56 էջ) այդ շարունակական հետաքրքրության արժանի արդյունքներից է։ Գրքի գաղափարի հեղինակն է գրականագետ Արամ Խաչատրյանը, կազմողն ու ծանոթագրողը՝ գրականագետ, բ.գ.թ. Արա Զարգարյանը, լուսանկարիչը՝ Փիրուզա Խալափյանը, խմբագիրները՝ բ.գ.թ., դոցենտ Թեհմինա Մարությանը և Սամվել Ալեքսանյանը։
Առաջին հերթին հարկ է նշել, որ այս աշխատությունը սովորական հոբելյանական հրատարակություն չէ։ Այն չի սահմանափակվում «Մթնաձոր» պատմվածքի բովանդակության կամ առանձին դրվագների մեկնաբանությամբ, այլ նպատակ ունի վերականգնելու այն ամբողջ պատմամշակութային միջավայրը, որի հիմքի վրա ծնվել է Բակունցի ստեղծագործությունը։ Այս առումով գիրքը հատում է զուտ գրականագիտական ուսումնասիրության սահմանները և ձեռք բերում միջգիտակարգային բնույթ՝ միավորելով պատմությունը, գրականագիտությունը, տեղագրությունը, բանահյուսությունը, ազգագրությունը, արխիվագիտությունը և մշակութային հիշողության ուսումնասիրությունը։
Գրքի կարևոր արժանիքներից է փաստական հարուստ նյութի համակարգված ներկայացումը։ Արխիվային փաստաթղթեր, հուշագրություններ, լուսանկարներ, տեղական ավանդություններ, բանավոր պատմություններ, նախկին հետազոտություններ և նոր հայտնաբերված վկայություններ՝ այս ամենը միավորվում են մեկ ամբողջական պատումի մեջ՝ նպատակ ունենալով հնարավորինս մոտենալ «Մթնաձորի» իրական աշխարհին։
Հատկանշական է, որ աշխատությունը չի փորձում ստեղծագործության արժեքը պայմանավորել միայն նախատիպերի կամ կենսագրական փաստերի առկայությամբ։ Ընդհակառակը, ներկայացված նյութի ամբողջ տրամաբանությունը տանում է դեպի այն կարևոր եզրահանգումը, որ իրական կյանքը Բակունցի համար եղել է ստեղծագործական նյութ, որը նրա գրչի տակ վերածվել է նոր գեղարվեստական իրականության։ Գաբրիել Հարությունյանի ողբերգական ճակատագիրը, Իգնատի Գանինի կերպարի շուրջ պահպանված հիշողությունները, Շիկահողի, Ծավի և Վերիշենի տարածական ու մշակութային շերտերը կարևոր են ոչ այնքան ինքնին, որքան այն պատճառով, որ օգնում են հասկանալու Բակունցի ստեղծագործական մտածողության ընթացքը։
Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև գրքի տարածական հայեցակարգը։ Մթնաձորը ներկայացվում է որպես իրական աշխարհագրական տարածք, որպես մանկության հիշողությունների աշխարհ, որպես բանահյուսական միջավայր և որպես գրական խորհրդանիշ։ Այս բազմաշերտ ընկալումը հնարավորություն է տալիս նորովի հասկանալու Բակունցի ստեղծագործական աշխարհը, որտեղ բնությունը ոչ թե ֆոն է, այլ գործող ուժ, իսկ տեղանունները վերածվում են մշակութային հիշողության կրողների։
Գրքի արդիականությունը պայմանավորված է նաև մեր օրերի իրողություններով։ Պատմվածքի հետ կապված բազմաթիվ տեղանքներ այսօր անմիջականորեն առնչվում են մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրներին, և այս աշխատությունը որոշակի իմաստով կատարում է նաև փաստագրման ու պահպանության կարևոր առաքելություն։ Այն վավերագրում է ոչ միայն գրական աշխարհի, այլև իրական պատմական ու մշակութային տարածքի գոյությունը։
Գրքի մեկ այլ կարևոր արժանիքն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս նորովի բացահայտել Բակունցի ստեղծագործական մեթոդը։ «Մթնաձորը» ներկայացվում է ոչ միայն որպես առանձին պատմվածք, այլ որպես յուրօրինակ բանալի, որի միջոցով հնարավոր է հասկանալ Բակունցի գրական մտածողության առանձնահատկությունները, իրականության նկատմամբ նրա վերաբերմունքը և փաստի գեղարվեստական վերափոխման եղանակները։
Հատկանշական է նաև գրքի պատկերագրական հագեցվածությունը։ Լուսանկարներն ու փաստաթղթերը այստեղ պարզապես ձևավորման տարրեր չեն։ Դրանք լրացնում են պատումը, տեսանելի են դարձնում ներկայացվող միջավայրը և ընթերցողին հնարավորություն տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու պատմվածքի ստեղծման պատմության և իրական տարածքի մասին։
Սակայն, թերևս, այս հրատարակության ամենակարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն հեղինակների կողմից դիտարկվում է ոչ թե որպես մեկանգամյա նախագիծ, այլ որպես ավելի լայն մշակութային և գիտական ծրագրի սկիզբ։ Նախատեսվում է նույն ձևաչափով առանձին գրքերով ներկայացնել նաև Ակսել Բակունցի մյուս պատմվածքները՝ յուրաքանչյուր ստեղծագործության շուրջ համադրելով պատմական, գրականագիտական, կենսագրական, բանահյուսական, տեղագրական և փաստագրական նյութերը։
Այս մտահղացումը կարելի է գնահատել որպես բակունցագիտության զարգացման նոր և խոստումնալից ուղղություն։ Փաստորեն առաջարկվում է յուրաքանչյուր պատմվածք դիտարկել որպես ինքնուրույն մշակութային աշխարհ՝ իր պատմությամբ, նախատիպերով, ստեղծման հանգամանքներով, իրական միջավայրով և հետագա ճակատագրով։ Նման մոտեցումը կարող է զգալիորեն ընդլայնել ոչ միայն Բակունցի, այլև ընդհանրապես հայ դասական գրականության ուսումնասիրության հնարավորությունները։
Այս տեսանկյունից «Ակսել Բակունց. Մթնաձոր» գիրքը միայն առանձին աշխատություն չէ։ Այն մի ամբողջ մատենաշարի առաջին քայլն է, մի նոր նախաձեռնության սկիզբ, որի նպատակն է ժամանակակից ընթերցողին նորովի ներկայացնել Բակունցի ստեղծագործական ժառանգությունը՝ համադրելով գիտական ճշգրտությունը, փաստագրական հարուստ նյութը և հանրամատչելի մատուցումը։
Հարյուր տարի անց «Մթնաձորը» շարունակում է ապրել։ Այն այլևս պարզապես պատմվածք չէ, այլ Սյունիքի բնաշխարհի, մարդկային ճակատագրերի, պատմական հիշողության և հայկական մշակութային ինքնության խորհրդանիշներից մեկը։ Իսկ այս գիրքը մեկ դար անց ոչ միայն վերադառնում է Բակունցի ստեղծած աշխարհին, այլև նոր ճանապարհ է բացում այդ աշխարհի հետագա ճանաչման և ուսումնասիրության համար՝ դառնալով կարևոր ներդրում բակունցագիտության և հայ մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։
Թեհմինա Մարության, բ.գ.թ., դոցենտ