Եվրոպայի խորհրդի հանձնակատարը կոչ է անում ապահովել շարունակական աջակցություն տեղահանված արցախցիների համար
«Հայաստան տեղահանված Ղարաբաղի հայերը շարունակական աջակցության և հետագա ինտեգրման միջոցառումների կարիք ունեն», – նշում է Եվրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների հանձնակատար Մայքլ Օ’Ֆլահերթին՝ այսօր հրապարակելով հուշագիր՝ Հայաստան կատարած այցից հետո։ Ողջունելով Ղարաբաղի հայերի տեղահանությանն արձագանքելու ուղղությամբ Հայաստանի իշխանությունների նախնական քայլերը՝ հանձնակատարը ներկայացնում է առաջարկություններ՝ իրավիճակի՝ արտակարգ փուլից երկարաժամկետ ինտեգրման փուլ անցնելու համատեքստում։
Հանձնակատարը նշում է իշխանությունների կողմից ձեռնարկված մի շարք դրական քայլեր, այդ թվում՝ Հայաստանի քաղաքացիության ձեռքբերման գործընթացը դյուրացնելու ջանքերը և հատուկ աջակցության ծրագրերի իրականացումը։ 2026 թվականի փետրվարի դրությամբ ավելի քան 20 000 Ղարաբաղի հայ ստացել էր Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն, ընդ որում՝ մինչ այդ ամսաթիվը քննված որևէ դիմում չէր մերժվել։ Ժամանակավոր պաշտպանության կարգավիճակը շարունակում է հասանելի մնալ այն անձանց համար, որոնք դեռևս չեն ձեռք բերել քաղաքացիություն։
Կառավարությունն աջակցել է բնակելի անշարժ գույքի ձեռքբերմանը, տրամադրել է վարձակալության սուբսիդիաներ և ապահովել, որ տեղահանված աշակերտները դպրոցներում ընդգրկվեն նույն մակարդակով, ինչ ընդհանուր բնակչությունը։ Այս նախաձեռնությունները լրացվել են զբաղվածության խթանման և ձեռնարկատիրության աջակցության ծրագրերով։
Այնուամենայնիվ, հանձնակատարը նշում է, որ «Հայաստան տեղահանված բազմաթիվ Ղարաբաղի հայեր դեռևս բախվում են իրենց իրավունքների և հնարավորությունների լիարժեք իրացման դժվարություններին» և առանձնացնում է մի շարք մարտահրավերներ։
Շատ Ղարաբաղի հայեր դեռևս չեն ստացել Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն, ինչը սահմանափակում է նրանց հասանելիությունը որոշ իրավունքների և սոցիալական աջակցության միջոցների նկատմամբ։ Ինքնության և այլ կարևոր փաստաթղթերի վերականգնման հետ կապված դժվարությունները խոչընդոտում են կենսաթոշակների, զբաղվածության, կրթության և բնակարանային աջակցության հասանելիությանը։
Թեև բնակարանային աջակցության ծրագրերը նշանակալի են, դրանք շատերի համար շարունակում են անբավարար լինել՝ հաշվի առնելով այն տարբերությունը, որը գոյություն ունի աշխատանքի իրական հնարավորություններ առաջարկող բնակավայրերում անշարժ գույքի արժեքի և տրամադրվող աջակցության չափի միջև։ Վարձակալության ամսական սուբսիդիաների վերջին կրճատումը նույնպես մտահոգություն է առաջացրել տեղահանվածների համայնքում։
Հանձնակատարը նաև արձանագրում է համապարփակ ինտեգրման ռազմավարության բացակայությունը, ինչպես նաև այն, որ անբավարար են այն խորհրդակցությունները Ղարաբաղի հայերի հետ, որոնք վերաբերում են իրենց կյանքին առնչվող քաղաքականությունների մշակմանն ու իրականացմանը։
Շատ Ղարաբաղի հայեր դեռևս չեն ստացել Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն, ինչը սահմանափակում է նրանց հասանելիությունը որոշ իրավունքների և սոցիալական աջակցության միջոցների նկատմամբ։ Ինքնությունը հաստատող և այլ կարևոր փաստաթղթերի վերականգնման հետ կապված դժվարությունները խոչընդոտում են կենսաթոշակների, զբաղվածության, կրթության և բնակարանային ապահովման հնարավորություններից օգտվելուն։ Թեև բնակարանային աջակցության ծրագրերը նշանակալի են, դրանք շատերի համար շարունակում են սահմանափակ լինել՝ աշխատանքի իրական հնարավորություններ առաջարկող բնակավայրերում անշարժ գույքի բարձր արժեքի և տրամադրվող աջակցության մակարդակի միջև առկա անհամապատասխանության պատճառով։ Վարձակալության ամսական սուբսիդիաների վերջին կրճատումը նույնպես մտահոգություն է առաջացրել տեղահանվածների շրջանում։ Հանձնակատարը նաև նշում է համապարփակ ինտեգրման ռազմավարության բացակայությունը, ինչպես նաև այն, որ անբավարար են Ղարաբաղի հայերի հետ խորհրդակցությունները իրենց կյանքին առնչվող քաղաքականությունների մշակման և իրականացման հարցերում։
Հղում կատարելով Հայաստանում կանանց նկատմամբ բռնության վերաբերյալ իր վերջին հուշագրին՝ հանձնակատարը նշում է, որ տեղահանված կանայք բախվում են բռնության առավել բարձր ռիսկերի, ինչպես նաև սոցիալական և տնտեսական ճնշումների աճի, այդ թվում՝ գենդերային դերերի, ամուսնության և խնամքի պարտականությունների հետ կապված խնդիրների։ «Կանայք, հատկապես նրանք, ովքեր տեղահանվել են և բախվում են խտրականության բազմաթիվ ձևերի, ավելի մեծ դժվարությունների են հանդիպում աջակցություն և պաշտպանության միջոցներ ստանալու հարցում», – նշում է նա։
Ղարաբաղի տարածաշրջան վերադառնալու իրավունքը շարունակում է կարևոր նշանակություն ունենալ Ղարաբաղի հայերի համար։ Ընթացող խաղաղության գործընթացի և դրա հետ կապված զգայուն հարցերի համատեքստում հանձնակատարը կոչ է անում Հայաստանի իշխանություններին ապահովել, որ Ղարաբաղի հայերը լիարժեք տեղեկացված լինեն և աջակցություն ստանան իրենց ապագայի վերաբերյալ ազատ ու գիտակցված որոշումներ կայացնելու հարցում։
Հանձնակատարի առաջարկությունները Հայաստանի իշխանություններին ներառում են, սակայն չեն սահմանափակվում հետևյալով․
- Մշակել և ընդունել մարդու իրավունքների վրա հիմնված համապարփակ ինտեգրման ռազմավարություն՝ խորհրդակցելով Ղարաբաղի հայերի հետ,
- Մշտադիտարկել և անհրաժեշտության դեպքում հարմարեցնել ինտեգրման միջոցառումները՝ դրանք համապատասխանեցնելով Ղարաբաղի հայերի փոփոխվող կարիքներին, մասնավորապես՝ բնակարանային աջակցության և ֆինանսական օժանդակության ոլորտներում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով խոցելի խմբերին պատկանող անձանց,
- Շարունակել պարզեցնել և դյուրացնել քաղաքացիության ձեռքբերման և փաստաթղթերի վերականգնման գործընթացները, ինչպես նաև պահպանել ժամանակավոր պաշտպանության կարգավիճակը այնքան ժամանակ, որքան անհրաժեշտ կլինի,
- Ամրապնդել տեղահանված կանանց և աղջիկների պաշտպանության և աջակցության ծառայությունները։
Հանձնակատարը նաև կոչ է անում միջազգային հանրությանը շարունակել իր ներգրավվածությունն ու աջակցությունը՝ նպաստելու Ղարաբաղի հայերի ինտեգրման գործընթացում ձեռք բերված առաջընթացի պահպանմանն ու ամրապնդմանը։