2025 թվականին Ադրբեջանում շարունակել է հետընթաց արձանագրվել մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում։ Human Rights Watch (HRW) միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպության կողմից փետրվարի 4-ին հրապարակված զեկույցի համաձայն՝ իշխանությունները կոշտ քայլեր են ձեռնարկել անկախ լրագրության, քաղաքական ընդդիմության և քաղաքացիական հասարակության դեմ՝ փորձելով լռեցնել քննադատական ձայները, գրում ադրբեջանական լրատվամիջոցները։
Զեկույցում նշվում է, որ երկրում գործող անկախ լրատվամիջոցներից բացի՝ թիրախ են դարձել նաև արտասահմանում բնակվող լրագրողներն ու բլոգերները։ Նրանցից մի քանիսին մեղադրանք է առաջադրվել ծանր քրեական հանցագործությունների համար, իսկ մյուսներին հեռակա կարգով դատապարտել են երկարատև ազատազրկման։ Կազմակերպությունը շեշտում է, որ այս գործընթացները կտրուկ սահմանափակել են քաղաքացիական հասարակության գործունեության հնարավորությունները։
Միջազգային կազմակերպությունների գործունեությունը կասեցվել է
Human Rights Watch-ը հաղորդում է, որ անցյալ տարի Ադրբեջանի իշխանությունները կասեցրել են ՄԱԿ-ին առընթեր մի քանի կազմակերպությունների գործունեությունը երկրում։ Միաժամանակ, չեղյալ է հայտարարվել Ադրբեջանում միջազգային լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների հավատարմագրումը։ Չնայած պաշտոնական Բաքուն այս քայլերն արդարացրել է երկրի միջազգային դերակատարմամբ՝ կազմակերպությունը նշում է, որ այս որոշումները նվազեցնում են թափանցիկության և հաշվետվողականության հնարավորությունները։
Լրատվական կազմակերպություններն ու լրագրողները թիրախավորվում են
Ըստ զեկույցի՝ անկախ լրատվամիջոցների նկատմամբ ճնշումները դարձել են համակարգված, հատկապես՝ 2023 թվականի վերջից ի վեր: MeydanTV-ի, AbzasMedia-ի և ToplumTV-ի լրագրողները տարբեր ժամանակներում ձերբակալվել են և մեղադրվել տնտեսական հանցագործությունների մեջ: Մի քանի լրագրողներ ստացել են երկարատև ազատազրկման պատիժներ, իսկ մյուսները կալանավորվել են, մինչ քննությունները շարունակվում են:
Բացի այդ, որոշ միջազգային լրատվամիջոցների գործունեությունը կասեցվել է, իսկ մեկ տեղական լրատվական գործակալություն դադարեցրել է գործունեությունը՝ վկայակոչելով ֆինանսական դժվարությունները:
Քրեական գործեր քաղաքական և հասարակական ակտիվիստների դեմ
Փաստաթղթում նշվում է, որ քաղաքական ակտիվիստները, մարդու իրավունքների պաշտպանները և գիտնականները նույնպես չեն խուսափել քրեական հետապնդումից: Ընդդիմության ներկայացուցիչները և ականավոր հասարակական գործիչները դատապարտվել են երկարատև ազատազրկման՝ տարբեր մեղադրանքներով: Կազմակերպությունը նշում է, որ այդ դեպքերի մեծ մասում խախտվել են արդար դատաքննության սկզբունքները:
Հավաքների ազատությունը սահմանափակված է
Զեկույցում ընդգծվում է, որ խաղաղ բողոքի ցույցերի թույլտվություն չտրամադրելը և բողոքի ցույցերի մասնակիցներին կալանավորելը դարձել են սովորական երևույթ: Որոշ դեպքերում ոստիկանությունը բռնի ուժով խլել է բողոքի ցույցերի մասնակիցների անձնական իրերը և էլեկտրոնային սարքերը:
Խոշտանգումների մեղադրանքներ
Human Rights Watch-ը հաղորդում է, որ կալանքի տակ խոշտանգումների և վատ վերաբերմունքի բազմաթիվ մեղադրանքներ մնում են չհետաքննված: Որոշ ակտիվիստներ և լրագրողներ հայտնել են, որ ենթարկվել են ոստիկանական բռնության: Կազմակերպությունը նշում է, որ այս մեղադրանքները արդյունավետ և անկախ չեն հետաքննվել:
Օրենքները խստացվել են
Զեկույցում նաև ընդգծվում են անցյալ տարի ընդունված օրենսդրական փոփոխությունները: Այս փոփոխությունները լրացուցիչ սահմանափակումներ են սահմանել լրատվամիջոցների գործունեության և ոչ կառավարական կազմակերպությունների ֆինանսավորման վրա: Human Rights Watch-ը ընդգծում է, որ այս քայլերը ուժեղացրել են կառավարության քննադատների նկատմամբ վերահսկողությունը:
Զեկույցում անդրադարձ է կատարվում նաև օգոստոսին Հայաստանի ու Ադրբեջանի կողմից ստորագրված ԱՄՆ միջնորդությամբ Վաշինգտոնի հռչակագրին, որը սահմանեց խաղաղության լայն քաղաքական շրջանակ՝ ուղղված Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ տասնամյակներ շարունակվող հակամարտության դադարեցմանը, դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատմանը և տարածաշրջանային համագործակցության խթանմանը։
Նշվում է, որ hամաձայնագիրը Միացյալ Նահանգներին բացառիկ իրավունք է տալիս զարգացնելու 42 կիլոմետրանոց առևտրային երթուղի Հայաստանի տարածքով, որը կկապի նաև Ադրբեջանը Նախիջևանի էքսկլավի հետ։ Համաձայնագիրը նաև հանգեցրել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի՝ ԱՄՆ-Ռուսաստան-Ֆրանսիա գլխավորած հակամարտության կարգավորման ձևաչափի լուծարմանը։
Զեկույցում նշվում է, որ իր հայտարարած պարտավորություններին հակառակ՝ Ադրբեջանը որևէ իմաստալից քայլ չի ձեռնարկել 2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղից փախած էթնիկ հայերի անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձի իրավունքն ապահովելու կամ նրանց սեփականության իրավունքը վերականգնելու համար։
Թարգմանությունը՝ Էմմա Չոբանյանի