Ներկայացնում ենք Բոկոնիի համալսարանի Եվրոպական քաղաքականության մշակման ինստիտուտի (Bocconi Institute for European Policymaking) տնօրեն Դանիել Գրոսի հոդվածը՝ գրված Project Syndicate-ի համար:
Դանիել Գրոս
Իրանական պատերազմի սկսվելուց ի վեր համաշխարհային էներգակիրների գների կտրուկ աճը հիշեցրեց 2022 թվականի թանկացումները՝ պայմանավորված Ռուսաստանի Ուկրաինա լայնածավալ ներխուժմամբ եւ դրան հաջորդած էներգետիկ պատժամիջոցներով։ Այդ ժամանակ կենտրոնական բանկերը անմիջապես չկարողացան գնահատել ձեւավորված ճնշումների իրական մասշտաբները, իսկ երբ գիտակցեցին, այլեւս այլընտրանք չունեին եւ ստիպված էին անցնել կտրուկ ու ագրեսիվ դրամավարկային խստացումների։ Այսօր, կարծես, նրանք վճռական են տրամադրված չկրկնելու նույն սխալը։
Մինչ այժմ այս ցնցումը ավելի փոքր է թվում, քան 2022 թվականին։ Չնայած հում նավթի գները աճել են մոտ 60-70 տոկոսով, սկզբնական գների մակարդակը տարբեր է։ Հում նավթի գները կտրուկ աճեցին ուկրաինական պատերազմից մի քանի ամիս առաջ՝ կրկնապատկվելով 2021 թվականի գարնանային ամենացածր ցուցանիշի համեմատ (COVID-19 համավարակի արդյունքում) եւ տարեվերջին հասնելով 80 դոլարի մեկ բարելի դիմաց, ինչը կրկնակի գերազանցում էր 2020 թվականի միջին ցուցանիշը։ Նախքան 2022 թվականի ամառը նավթի գները հասան իրենց գագաթնակետին՝ 110-120 դոլարի մեկ բարելի համար, ինչը մոտավորապես համապատասխանում է այսօրվա մակարդակին։
Եվրոպայում այս ճնշումները սրվեցին բնական գազի գների աճի հետեւանքով, որոնք 2021 թվականի վերջին հինգից վեց անգամ բարձր էին 2020 թվականի մայիսին արձանագրված ամենացածր ցուցանիշից։
2021 թվականի դեկտեմբերին Ամստերդամի առաջատար TTF բորսայում բնական գազի գինը հասավ 70 եվրոյի (80 դոլար) մեկ ՄՎտ/ժ-ի համար, ինչը ավելի բարձր էր իրանական պատերազմի սկսվելուց հետո գրանցված 50-55 եվրո մեկ ՄՎտ/ժ ցուցանիշից։ Չնայած սպառողները սովորաբար ունենում են ջեռուցման եւ էլեկտրաէներգիայի երկարաժամկետ պայմանագրեր, որոնք պաշտպանում են նրանց կարճաժամկետ գնային տատանումներից, պայմանագրերում նշված արժեքները աստիճանաբար ճշգրտվեցին, ինչը հանգեցրեց սպառողական գների ինդեքսի բարձրացմանը։
Երբ Ռուսաստանը սկսեց իր լայնածավալ ներխուժումը Ուկրաինա, Ատլանտյան օվկիանոսի երկու կողմերում գնաճը գերազանցում էր 5%-ը։ Սակայն ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգը եւ Եվրոպական կենտրոնական բանկը (ԵԿԲ) անտեսեցին այդ փաստը, քանի որ նրանց մոդելները կանխատեսում էին, որ գնաճը իրենց կանխատեսման ժամանակահատվածի վերջում կնվազի մինչեւ 2%։
Լուսանկարը՝ REUTERS
Կենտրոնական բանկերի ներկայիս մոդելները ենթադրում են, որ սպառողները որոշումներ են կայացնում՝ հիմնվելով ապագայի նկատմամբ իրենց ակնկալիքների վրա, եւ վստահ են, որ դրամավարկային քաղաքականության մշակողները, ի վերջո, կհասնեն 2% գնաճի նպատակին։ Քանի դեռ էներգակիրների գների անկում է սպասվում, կենտրոնական բանկերը կարող են չբարձրացնել տոկոսադրույքները։ ԵԿԲ-ի կանխատեսումները արտացոլում էին այս հիմնարար լավատեսությունը. 2022 թվականի մարտին նրանք կանխատեսել էին գնաճի անկում 2022 թվականի 5.1%-ից մինչեւ 2.1% 2023 թվականին՝ առանց տոկոսադրույքների որեւէ բարձրացման: Երբ 2022 թվականի հուլիսին ԵԿԲ-ն բարձրացրեց տոկոսադրույքները, գնաճը գերազանցել էր 8%-ը:
ԵԿԲ նախագահ Քրիստին Լագարդը լավ գիտակցում է, որ էներգակիրների գների ներկայիս ցնցումն ավելի փոքր է, քան այն, որին Եվրոպան բախվեց չորս տարի առաջ։ Նա այդ մասին վերջերս հայտարարեց իր ելույթում՝ նշելով, որ աճող գնաճը պետք է որ ժամանակավոր լինի։ ԵԿԲ-ի մասնագետների կանխատեսումները համընկնում են այս տեսակետի հետ: Ըստ նրանց՝ 2026 թվականին գնաճը, նույնիսկ բացասական սցենարի դեպքում, կպահպանվի նպատակային 3.5%-ից մի փոքր բարձր մակարդակի վրա, իսկ հաջորդ տարի կվերադառնա 2%-ի։
Սակայն, ԵԿԲ-ն այնուամենայնիվ պատրաստ է գործել։ Ինչպես Լագարդն ասաց, ԵԿԲ-ի գնաճի նպատակային ցուցանիշի «զգալի, բայց ժամանակավոր գերազանցումը» չպետք է անտեսվի, քանի որ դա «կարող է հաղորդակցման ռիսկեր ստեղծել», եւ հանրությանը դժվար կլինի հասկանալ, թե ինչու կենտրոնական բանկը պատշաճ կերպով չի արձագանքում։ Ավելին, այն սպասումը, որ գնաճը «զգալիորեն եւ երկարատեւ կշեղվի նպատակային ցուցանիշից», պահանջում է «համապատասխան ուժեղ կամ վճռական» արձագանք։
Միջնաժամկետ տոկոսադրույքների աճը ցույց է տալիս, որ ֆինանսական շուկաները 2026-ին ակնկալում են դրամավարկային քաղաքականության խստացում ոչ միայն Եվրոպայում, այլեւ Միացյալ Նահանգներում: Առնվազն, Դաշնային պահուստային համակարգը, կարծես, դանդաղեցնում է տոկոսադրույքների իջեցման գործընթացը: Այս փաստն ուշագրավ է, հաշվի առնելով, որ ԱՄՆ-ը բնական գազի համար վճարում է մոտ մեկ երրորդով պակաս, քան Եվրոպան կամ Ասիան՝ շնորհիվ իր ներքին էներգետիկ արտադրության մեծ բազայի, որը հիմնականում բաղկացած է թերթաքարային գազից (ԱՄՆ-ի հեղուկացված բնական գազի արտահանման հզորությունները գործում են ամբողջ կամ գրեթե ամբողջ հզորությամբ):
Քաղաքականությունը ձեւավորվում է ոչ միայն տվյալների եւ մոդելների, այլեւ գործնական փորձի հիման վրա։ Կենտրոնական բանկերը չեն ցանկանում նորից պարտվել։ Արդյունքում, հավանաբար, հնարավոր կլինի վերահսկել գնաճը՝ չնայած Իրանի պատերազմի հետեւանքով առաջացած ճնշումներին։ Նավթի բարձր գների անմիջական ազդեցությունը մինչ այժմ չափավոր է եղել. գնաճը ավելացել է կես տոկոսային կետով՝ մինչեւ 2.5%։ ԵԿԲ-ն, ամենայն հավանականությամբ, կարող է կառավարել այս իրավիճակը։
Լուսանկարը՝ REUTERS
Եվրոպայի համար ավելի մեծ ռիսկը այլ տեղ է։ Բնական գազի գների բարձրացման պայմաններում արդյունաբերական ոլորտները ակտիվորեն պահանջում են ֆինանսական աջակցություն եւ արտանետումների կրճատման նպատակների մեղմացում, իսկ եվրոպացի քաղաքական գործիչները, կարծես թե, տեղի են տալիս այդ ճնշմանը։ Եվրոպական խորհրդի վերջին նիստում նրանք կոչ արեցին վերանայել Եվրոպական արտանետումների առեւտրի համակարգը (European Emissions Trading System), որը Եվրոպայի կանաչ անցման հիմքն է։ Իտալիայի կառավարությունն արդեն հայտարարել է ETS-ի կողմից սահմանված ածխածնի գնի հետեւանքները չեզոքացնելու ծրագրերի մասին։
Սա մտահոգիչ շրջադարձ է։ Հաշվի առնելով գլոբալ տաքացման հետեւանքով արագ աճող ծախսերը՝ Եվրոպան կզղջա, որ թույլ է տվել, որ իր կլիմայական հավակնությունները դառնան իրանական պատերազմի հերթական զոհը։
Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի
Այդ հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է
«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:
2026թ.-ի ապրիլի 10-12-ը Յունիբանկը կմասնակցի Հայաստանի լիզինգային եւ ֆինանսական լուծումների ոլորտի միջազգային ամենամեծ ցուցահանդես-վաճառքին՝ այցելուներին առաջարկելով շահավետ պայմաններ։
Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org