Մեր ստեղծագործական խումբը Հալիձոր բերդի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի ուխտագնացություն կատարեց 2026 թ. մայիսի 18-ին…
Եկեղեցուն անդրադառնալուց առաջ փորձենք պարզաբանել մեկ հարց՝ թեմային ուղղակիորեն առնչվող։
Թյուրիմացություն կա Դավիթ Բեկի իշխանանիստ Հալիձորի տեղագրության հարցում։
Ղևոնդ Ալիշանը սխալմամբ Դավիթ Բեկի աթոռանիստ և 1727 թ. Հալիձորի ճակատամարտի վայր է համարում Գորիսի տարածաշրջանում գտնվող Հալիձոր գյուղը։
Մինչդեռ՝ խոսքը Բաղք-Աճանան գավառում, Ողջի գետի զառիթափ աջ ափին, ներկայումս Կապան քաղաքի արևմտյան ծայրամասում գտնվող Հալիձորի մասին է՝ հիշատակված Տաթևի վանքի նոր հարկացուցակում։
Նախասովետական շրջանում հայտնի է պղնձաձուլարանով, որ պատկանում էր Բեխ գյուղի Մելիք-Փարսադանյաններին։
Տեղացիները բնակավայրը կոչել են նաև Երամադան (վերևի hանդ, Կապանը համարելով ներքևի հանդ)։
***
Այդտեղ է գտնվել Հալիձորի կուսանաց անապատը. 1668 թվականին ունեցել է 70 միանձնուհի։ Կառուցվել է 17-րդ դարի առաջին կեսում, որի մասին հիշատակում է Դավիթ Բեկի պատմության հեղինակ Ստեփանոս Շահումյանը։
Վանքը, որի տարածքում գործել է կուսանաց անապատը, կոչվել է Սուրբ Հակոբ կամ Սուրբ Աստվածածին։
18-րդ դարի 20-ական թվականներին՝ վերակառուցելու միջոցով, այն դարձել է ամրոց։
***
17-րդ դարի առաջին կեսում կառուցված կուսանաց անապատի տեղում, ինչպես նշեցինք, Դավիթ Բեկը 18-րդ դարի 20-ական թվականներին կառուցել է բերդ, որն իր անառիկ դիրքի շնորհիվ դարձել է նրա առաջնորդած ազատագրական պայքարի գլխավոր ամրոցը և Սյունիքի հայկական իշխանության կենտրոնը։
Շրջափակված է հատակագծում անկանոն քառանկյան ձև ունեցող (տեղանքից բխող) պարսպապատով։
Պարսպապատերից յուրաքանչյուրի երկարությունը 50 մետր է, հաստությունը՝ մոտ 1 մետր։
Միակ, կլոր բուրգն ամրոցի հարավ-արևմտյան անկյունում է։
Մուտքերը երկուսն են՝ հարավային և արևմտյան պարիսպներում։
Հալիձորի բերդի պաշտպանական համակարգը և անառիկ դիրքը հնարավորություն են տվել այդտեղ հանգրվանած Դավիթ Բեկին՝ իր ոչ այնքան մեծաթիվ զինակիցներով, դիմադրել թուրքական բանակի հարձակումներին։
Ամրոցի վերակառուցման ժամանակ՝ պաշտպանական նկատառումներով, եկեղեցու և կից երկհարկ շինությունների վերջին հարկի կտուրները հավասարեցվել են՝ ստացված հարթակից թշնամուն գնդակոծելու համար։
Ամրոցի հյուսիսային կողմում է 17-րդ դարում կառուցված սեղանատունը։
Արևմտյան պարսպին կից միաբանության խցերի հետքերն են։
Հարավային պարսպին կից կա ուղղանկյուն հատակագծով ոչ մեծ շինություն, որը, ենթադրվում է, կառուցվել է ավելի վաղ։
Հալիձորի բերդը, անշուշտ, ունեցել է նաև գաղտնուղիներ, որոնց տեղագրությունը դեռևս բացահայտված չէ։
***
Համալիրում, ինչպես նշեցինք, թե՛ տեղադրությամբ և թե՛ չափսերով գերիշխողը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։
Կառուցվել է 17-րդ դարում, վերակառուցվե՝լ 1723 թվականին։
Կառուցված է անմշակ բազալտե խոշոր քարերով։
Ուղղանկյուն հատակագծով թաղածածկ դահլիճ է, արևելյան խորանի աջ և ձախ կողմերում՝ զույգ ավանդատներով։
Աղոթասրահի վրա բարձրանում է զանգակատունը։
Եկեղեցին գավիթ չունի։
***
Երկու ավանդազրույցի՝ կապված Դավիթ Բեկի գերեզմանի հետ, առանձին անդրադառնալու կարիք կա։
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն կից շինության ներսում կա չորս տապանաքար։
Ավանդազրույցներից մեկն ասում է, թե տապանաքարերից մեկի տակ հանգչում է Զորավարի աճյունը։
Ասվում է նաև՝ Դավիթ Բեկի գերեզմանաքարի վրա միայն մի ծաղիկ կա քանդակված, այն էլ՝ երեսով դեպի հողը շրջված, որպեսզի թշնամիները չկարողանան ճանաչել և ոսկորները հանել ու ցաքուցրիվ անել։
Ավանդազրույցներից մյուսի համաձայն՝ Դավիթ Բեկի գերեզմանը գտնվում է եկեղեցուն կից դամբարանում։ Խոսքը եկեղեցուց հյուսիս գտնվող գմբեթածածկ շինության մասին է (ուղղանկյուն հատակագծով, չորս մույթով)՝ կառուցված 17-րդ դարում, որտեղ հետագայում հողին է հանձնվել Դավիթ Բեկ զորավարի աճյունը։
***
Հալիձորի բերդ և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի այցելողները պետք է իմանան նաև՝ Դավիթ Բեկն այդտեղ դրամ է կտրել, որի մի երեսին դրոշմված է եղել Պարսից Թամրազ շահի անունը, մյուսում՝ իրենը՝ «Քրիստոսի ծառա Դավիթ» մակագրությամբ։
***
2006-2009 թթ. բերդի տարածքում կատարվել են մասնակի վերականգնման աշխատանքներ։
Վերականգնվել են Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, արևելյան, հյուսիսարևելյան, հարավարևելյան, հարավային մուտքերը։
Պատրաստեց՝
Սամվել Ալեքսանյանը
Լուսանկարները՝ «Սյունյաց երկրի»