1916 թվականի մայիսի 16-ին Մեծ Բրիտանիայի եւ Ֆրանսիայի ներկայացուցիչները գաղտնի համաձայնության եկան «Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրի» շուրջ։
1. Ի՞նչ փաստաթուղթ էր:
Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիրը գաղտնի պայմանավորվածություն էր, որը կնքվել էր 1916 թվականին բրիտանական քաղաքական խորհրդատու Մարկ Սայքսի եւ ֆրանսիացի դիվանագետ Ֆրանսուա Ժորժ-Պիկոյի կողմից՝ բանակցություններում Ռուսաստանի մասնակցությամբ։
Համաձայնագրի նպատակն էր Օսմանյան տարածքների բաժանումը գաղութային ազդեցության գոտիների Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի եւ Ռուսաստանի միջեւ։
2. Արդյո՞ք այն պետք է անվանել «Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիր», թե՞ այլ կերպ:
Գուցե ավելի ճիշտ կլիներ այն անվանել Սազոնով-Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիր, քանի որ վերջնական պայմանները փաստացի քննարկվել էին Պետրոգրադում 1916 թվականի գարնանը։ Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Սազոնովն այդ բանակցություններում առանցքային դերակատարություն ուներ։
3. Հայկական ո՞ր տարածքներն էին համաձայնագրով Ռուսաստանին անցնում:
Ռուսաստանին պետք է անցնեին Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի եւ Բիթլիսի նահանգները, ինչպես նաեւ քրդական տարածքների մի մասը հարավ-արեւելքում։
Այս բաշխումն ամրագրվել էր 1916 թվականի ապրիլի 26-ի Սազոնով-Պալեոլոգի համաձայնագրով, որի համաձայն Ռուսաստանը ստանում էր ազդեցություն Արեւմտյան Հայաստանի նկատմամբ՝ փոխարենը համաձայնություն տալով Սայքս-Պիկոյի ավելի լայն պայմանավորվածություններին։
4. Ռուսաստանը փաստացիորեն վերահսկու՞մ էր այդ տարածքները:
1916 թվականի գարնան դրությամբ Ռուսաստանը ռազմական հաղթանակներ էր տարել թուրքերի նկատմամբ Էրզրումի, Երզնկայի, Բաթումի եւ Տրապիզոնի մոտ, ինչի արդյունքում փաստացի զբաղեցրել էր օսմանյան այն տարածքների մեծ մասը, որոնց նկատմամբ հավակնություններ ուներ։ Արեւմտյան Հայաստանի ռուսական օկուպացիան սկսվել էր 1915 թվականին եւ վերականգնվել 1916 թվականի հունիսին՝ ժամանակավոր անհաջողությունից հետո։
5. Ինչպե՞ս էր Մարկ Սայքսը դիտարկում Հայկական հարցը տարածաշրջանային քաղաքականության համատեքստում:
1915 թվականին Մեծ Բրիտանիայի Ռազմական կոմիտեին տված ցուցմունքներում Սայքսը նշում էր, որ Դիարբեքիրի շրջանում եւ Հալեպից հյուսիս արաբական շարժումը զգալիորեն թուլացած էր Հայկական հարցի եւ թուրքական ազդեցության պատճառով։
Սա փաստում է, որ բրիտանական ռազմավարները Հայկական հարցը դիտարկում էին որպես խանգարող գործոն իրենց տարածաշրջանային հաշվարկներում։
6. Ի՞նչ եղավ 1917 թվականի ռուսական հեղափոխությունից հետո:
Բոլշեւիկների իշխանության գալուց հետո Ռուսաստանը 1918 թվականի մարտին Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով անջատ հաշտություն կնքեց Կենտրոնական տերությունների հետ՝ հրաժարվելով Հայաստանի, Քրդստանի, Պոլսի եւ նեղուցների նկատմամբ իր պայմանագրային հավակնություններից։
7. Ի՞նչը փոխարինեց Հայաստանի վերաբերյալ Սայքս-Պիկոյի դրույթներին:
1920 թվականի Սեւրի պայմանագիրը շարունակեց Լեւանտի բաժանումը եւ անկախ պետությունների ստեղծում խոստացավ հայ եւ քուրդ ժողովուրդներին։
Պայմանագիրը նախատեսում էր անկախ Հայաստանի ստեղծում: ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին, Սեւրի պայմանագրի դրույթներին համապատասխան, գծեց այսպես կոչված «Վիլսոնյան Հայաստանի» սահմանները՝ շուրջ 155 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով։
8. Արդյո՞ք «Վիլսոնյան Հայաստանը» իրականություն դարձավ:
Ոչ։ 1920 թվականի նոյեմբերի կեսերին թուրքերը հետ նվաճեցին ողջ տարածաշրջանը, որը վերահսկում էին մինչեւ 1918 թվականի նոյեմբերի իրենց նահանջը։
Սեւրի պայմանագիրը մերժվեց թուրքական նոր ազգայնական վարչակարգի կողմից եւ 1923 թվականին փոխարինվեց Լոզանի պայմանագրով, որը անկախ հայկական պետության ստեղծում չէր նախատեսում։
9. Ո՞րն է Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրի պատմական նշանակությունը Հայկական հարցի համար:
Սայքս-Պիկոյի համակարգն ի սկզբանե հայկական տարածքները ճանաչում էր որպես Ռուսաստանի ազդեցության գոտու մաս եւ Հայկական հարցը դիտարկում որպես առանձին տարածաշրջանային խնդիր։ Սակայն ցարական Ռուսաստանի փլուզումը եւ հաջորդած աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները հանգեցրին նրան, որ հայկական տարածքներն այդպես էլ ինքնիշխան պետություն չդարձան։